ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ନିଜ ତେଜ ଓ ଦୀପ୍ତିରେ ପୂରଣ କରନ୍ତି ଦେବତାମାନେ; ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରଭା ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଅଳଙ୍କୃତ କରନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ଋଷିମାନେ ନିଜେ ରଚିଥିବା ମନ୍ତ୍ର ଓ ଶ୍ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଷ୍ଟୁତି କରନ୍ତି। ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତରେ ଭକ୍ତି ଜଣାନ୍ତି; ଯକ୍ଷ, ପ୍ରମୁଖ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୂତପ୍ରେତମାନେ ଉପହାର ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି। ନାଗମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ବୋଝା ଦେଇ ଚାଲନ୍ତି, ଯାତୁଧାନମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପଛକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି; ଭୋର ସମୟରେ ବାଳଖିଳ୍ୟ ମୁନିମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଉଦୟକୁ ଘେରି ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ଧ୍ୟାକୁ ନେଇଯାନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ନିଜ ନିଜ ତେଜ, ତପସ୍ୟା, ଯୋଗ୍ୟତା, ମନ୍ତ୍ର, ଧର୍ମ ଓ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଏଠାରେ ବସିଥାନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦୀପ୍ତି ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ତେଜରେ ଦ୍ୱିପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ; ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଦୁଇ ଦୁଇ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁଇ ଦୁଇ ଜଣ ହୋଇ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସିଥାନ୍ତି। ଏହି ଦେବତା, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାଗ, ଅପ୍ସରା, ଯକ୍ଷ, ଏବଂ ଯାତୁଧାନମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସି ତାଙ୍କର କୃତ୍ୟ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଆଲୋକ, ବର୍ଷା, ପ୍ରଭା, ବାୟୁ ଓ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାନ୍ତି; ସେମାନେ ଏଠାରେ ଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଅଶୁଭ କର୍ମ ଅପସାରଣ କରନ୍ତି। ଭଲ ଲୋକଙ୍କୁ ଶୁଭ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଅଶୁଭ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି; ଏବଂ କେବେ କେବେ ଭଲ କର୍ମ କରୁଥିବାଙ୍କର ଦୁଷ୍କର୍ମ ମଧ୍ୟ ଦୂର କରିଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଦିବ୍ୟ, କାମଧେନୁ ସମ, ପବନଚାଳିତ ରଥରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ଦିନ ପଛେ ପଛେ ଚଳିଥାନ୍ତି। ସେମାନେ ବର୍ଷା, ଆଲୋକ, ଆନନ୍ଦ ଦେଇ, ଦେବଲୋକର ଅବନତିରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ପୂର୍ବ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ୍ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏହି ଦେବତା ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ବସିଥାନ୍ତି। ସପ୍ତ ଗୋଷ୍ଠୀ, ମୋଟ ଚୌଦ୍ଦ, ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସିଥାନ୍ତି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚୌଦ୍ଦ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଦେବତାମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଦୁଇ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସିଥାନ୍ତି; ଏଭଳି ଦ୍ୱାଦଶ ଗୋଷ୍ଠୀ ଅଛି। ଏପରି ଏକ ଚକ୍ର ବିଶିଷ୍ଟ, ଦିନକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ, ନୀଳ ଓ ଅମର ଘୋଡ଼ା ଦ୍ବାରା ନିଅଯାଉଥିବା ତାଙ୍କ ରଥରେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଗତି କରନ୍ତି। ଏହି ଏକ ଚକ୍ର ବିଶିଷ୍ଟ ରଥରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସପ୍ତ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ବାରା ଦିନ ଓ ରାତି ଦୁଇଁଟି ଗତି କରି, ସପ୍ତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ରକୁ ଆବୃତ କରନ୍ତି। ଏହିପରେ ଚନ୍ଦ୍ରଦେବଙ୍କ କଥା ଆସିଛି। ଚନ୍ଦ୍ର, ଯିଏ ରାତିର ନାଥ, ତାଙ୍କର ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ପଥରେ ଗତି କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ରଥ ତିନିଟି ଚକ୍ର ଓ ଦୁଇପଟେ ଘୋଡ଼ା ସହିତ ଅଛି। ଏହି ରଥ ତିନି ଶତ ଶ୍ୱେତ ଓତ୍କୃଷ୍ଟ ଘୋଡ଼ା, ଦଶ ଦୁର୍ବଳ, ଦିବ୍ୟ, ଅକ୍ଷୟ ଓ ମନଃସ୍ଥ ଦ୍ରୁତ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ବାରା ଯୁକ୍ତ। ଏହି ରଥରେ ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ସହିତ ସୋମ ଚନ୍ଦ୍ର, ଶ୍ୱେତ କିରଣରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ, ଜଳମୟ ଓ ଶ୍ୱେତ ଗାୟମାନେ ଦ୍ବାରା ନିଅଯାନ୍ତି। ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଆରମ୍ଭରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଦିନକ୍ରମେ ଚନ୍ଦ୍ର ଅନ୍ତର୍ଭାଗରେ ପୂରଣ ହୁଏ। କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ଦେବତାମାନେ ଏହି ସୋମ ରସ ପାନ କରନ୍ତି; ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ଏକ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ପନ୍ଦର ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ରସ ପିଇଥାନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସୁଷୁମ୍ନା କିରଣରେ ଆଉ ଆଉ ଅଂଶରେ ଚନ୍ଦ୍ର ପୂରଣ ହୁଏ। ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଶୁଭ୍ର ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ର ଦେଖାଯାଏ; ଏଭଳି ଦିନକ୍ରମେ ସୋମ ପୂରଣ ହୁଏ। ତାପରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନରୁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଦେବତାମାନେ ଏହି ଜଳମୟ, ମଧୁର, ମୃଦୁ ଅମୃତ ପାନ କରନ୍ତି। ଅର୍ଧମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜ ଦ୍ୱାରା ସଂଗୃହୀତ ନେକ୍ତର ଦେବତାମାନେ ପିଇଥାନ୍ତି; ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ପିତୃ ଓ ଋଷିମାନେ ଏହି ସୋମ ପାନ କରି ଉପାସନା କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଦିନକ୍ରମେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଅଂଶ ଅନ୍ତରେ କ୍ଷୟ ହୁଏ; ଏଠାରେ ତିନିଶ ତିରିଶି ଓ ତିରିଶି ତିନି ଅଂଶ ଅଛି। ତେତିସି ହଜାର ଦେବତା ସୋମ ପିଇଥାନ୍ତି; ଏହିପରି ଦିନକ୍ରମେ ଦେବତାମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଅଂଶ ଅନ୍ତରେ ଅମୃତ ପାନ କରନ୍ତି। ଅର୍ଧମାସ ପରେ, ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଦେବତାମାନେ ବିଦାୟ ନିଅନ୍ତି; ଏବଂ ଏହି ସମୟରେ ପିତୃମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଆସନ୍ତି। ପନ୍ଦର ଅଂଶରେ ଅଳ୍ପ ଅଂଶ ବାକି ଥିଲେ, ବିକାଳବେଳେ ପିତୃମାନେ ସେହି ଅନ୍ତିମ ଅଂଶକୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଦୁଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅମୃତ ପାନ କରନ୍ତି; ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣରୁ ଯେଉଁ ଅଂଶ ଝରିଯାଏ, ସେହି ଅମୃତ ହୋଇ ଅଞ୍ଜଳିର ମଧ୍ୟରେ ପହଞ୍ଚେ। ଏହିପରି ଦୁଇ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅମୃତ ପାନ କରି ପିତୃମାନେ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି; ଏହିପରି ଚନ୍ଦ୍ରର ପନ୍ଦର ଅଂଶ ଅମାବାସ୍ୟା ଓ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଆରମ୍ଭରେ ପୁଣି ପୂରଣ ହୁଏ। ଏଭଳି ପ୍ରତ୍ୟେକ ପକ୍ଷ ଆରମ୍ଭ ଓ ଷୋଳଶ ଦିନରେ ଚନ୍ଦ୍ରର କ୍ଷୟ-ବୃଦ୍ଧି ଘଟେ; ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ର ପୁଣି ପୂରଣ ହୁଏ। ଏହିପରି ସୋମନନ୍ଦନଙ୍କ ରଥ ଆଠ ଘୋଡ଼ା, ଜଳ ଓ ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ଶୁଭ୍ର କପିଳ ଘୋଡ଼ା ସହିତ ଯୁକ୍ତ। ଶୁକ୍ରଙ୍କ ରଥ ଦଶ ଦୁର୍ବଳ, ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଘୋଡ଼ା, ପୃଥିବୀ ଉପାଦାନର, ଦାଇତ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁସାରୀ। ମଙ୍ଗଳଙ୍କ ରଥ ଆଠ ଘୋଡ଼ା ଓ ସୁନାର ତିଆରି, ଚମତ୍କାରି; ଜୀବ ଗ୍ରହଙ୍କ ରଥ ମଧ୍ୟ ସୁନାର ଓ ଆଠ ଘୋଡ଼ା, ଶନିଙ୍କ ରଥ ଲୋହାର। ରାହୁଙ୍କ ରଥ ଦଶ ଜଳମୟ, ଶୁଭ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ରଙ୍ଗର ଘୋଡ଼ା; କେତୁ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଥ ଆଠ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ। ଏହି ସମସ୍ତ ଗ୍ରହଗୁଡ଼ିକୁ ଧ୍ରୁବତାରାରେ ବନ୍ଧାଯାଇଛି; ସେମାନେ ବାୟୁର କିରଣରେ ଗତି କରନ୍ତି, ଏବଂ ନିଜ ନିଜ କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ଚଳିଥାନ୍ତି। ଯେପରି ନକ୍ଷତ୍ର ଅଛି, ସେପରି କିରଣ; ସମସ୍ତ ଧ୍ରୁବତାରାରେ ବନ୍ଧା ଘୂର୍ଣ୍ଣନ କରି, ତାକୁ ମଧ୍ୟ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ କରାନ୍ତି। ଏହିପରି, ଦେବତା, ଗ୍ରହ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଗତି ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଅପୂର୍ବ ମହିମା ପ୍ରକାଶ କରିଥାଏ।