ସେନାଜିତ୍ ଓ ସୁଷେଣ—ଏହି ଦୁଇ ଜଣ ସେନାପତି ଓ ଗ୍ରାମଣୀ, ଆପ ଓ ବାତ ନାମକ ଦୁଇ ଜଣ, ଏବଂ ଦୁଇ ଯାତୁଧାନ ମଧ୍ୟ ଅନୁସ୍ମୃତିରେ ରହିଛନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତେ ଓର୍ଜା ଓ ଇଷା ନାମକ ଦୁଇ ମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବାସ କରନ୍ତି; ଏହି ସହିତ ଶୀତକାଳର ଦୁଇ ମାସ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବାସ କରେ। ଅଂଶୁ ଓ ଭଗ, କଶ୍ୟପ ଓ କ୍ରତୁ, ମହାପଦ୍ମ ନାଗ ଓ କର୍କୋଟକ ନାଗ—ଏହି ସମସ୍ତେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ଅଛନ୍ତି। ଗନ୍ଧର୍ବ ଚିତ୍ରସେଣ ଓ ଉର୍ଣ୍ଣାୟୁ, ଏହି ଦୁଇ ଜଣ; ଏହିପରି ଅପ୍ସରା ଉର୍ବଶୀ ଓ ପୂର୍ବଚିତ୍ତି—ଏହି ଦୁଇ ଜଣ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି। ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ ଓ ଅରିଷ୍ଟନେମି, ଦୁଇ ଜଣ ସେନାପତି ଓ ନେତୃତ୍ୱଦାନ୍ତା, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଓ ଦିବାକର—ଏହି ଦୁଇ ଜଣ ଯାତୁଧାନ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ସହେ ଓ ସହସ୍ୟ ନାମକ ଦୁଇ ଜଣ ସହିତ, ଏହି ସମସ୍ତେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବାସ କରନ୍ତି; ଏହିପରି ଶୈଶିର ମାସଗୁଡ଼ିକରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ରହନ୍ତି। ତ୍ୱଷ୍ଟା, ବିଷ୍ଣୁ, ଜମଦଗ୍ନି ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, କଦ୍ରୁର ଦୁଇ ନାଗ କମ୍ବଳ ଓ ଅଶ୍ୱତର—ଏହି ସମସ୍ତେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବାସ କରନ୍ତି। ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟବର୍ଚ୍ଚସ, ଅପ୍ସରା ତିଲୋତ୍ତମା ଓ ମୋହନୀ ଦେବୀ ରମ୍ଭା—ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି। ରଥଜିତ୍ ଓ ସତ୍ୟଜିତ୍—ଏହି ଦୁଇ ଜଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନାୟକ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜଣେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ଅନ୍ୟଜଣ ୟଜ୍ଞୋପେତ ନାମକ ରାକ୍ଷସ। ଏହି ଦେବତାମାନେ ଦୁଇ ଦୁଇ କରି ପ୍ରତି ଦୁଇ ମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବାସ କରନ୍ତି; ଏଭଳି ଦ୍ୱାଦଶ ଶ୍ରେଣୀ ରହିଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ରେଣୀରେ ସାତିଜଣ ଅଛନ୍ତି। ସେମାନେ ତାଙ୍କର ତେଜ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପୁନଃପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଅତିଶୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ; ଋଷିମାନେ ନିଜ ରଚିତ ଶ୍ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି; ନେତାମାନେ, ଯକ୍ଷ ଓ ଭୂତମାନେ ହବି ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି। ନାଗମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ବୋହିନେ, ଯାତୁଧାନମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି; ବାଳଖିଲ୍ୟମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ନେଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସମୟରେ ନେଇ ଯାଆନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ତେଜ, ତାପ, ଯୋଗ୍ୟତା, ମନ୍ତ୍ର, ଧର୍ମ ଓ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରନ୍ତି; ଏଭଳି ଏହି ସମସ୍ତେ ଦୁଇ ଦୁଇ କରି ପ୍ରତି ଦୁଇ ମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବାସ କରନ୍ତି। ଋଷି, ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାଗ, ଅପ୍ସରା, ନେତା, ଯକ୍ଷ ଏବଂ ମୁଖ୍ୟତଃ ଯାତୁଧାନମାନେ—ଏହି ସମସ୍ତେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବିବିଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି—ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରନ୍ତି, ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ପ୍ରଭା ଦେଇଥାନ୍ତି, ବାୟୁ ବହାନ୍ତି ଓ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଜାମାନେ ଅଶୁଭ କର୍ମ ହଟାଇବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟ ହଟାନ୍ତି, ଦୁଷ୍ଟମାନେଙ୍କର ଅଶୁଭ ହଟାନ୍ତି; କେବେ କେବେ ସେମାନେ ଭଲ କର୍ମ କରୁଥିବାଙ୍କର ଅପରାଧ ମଧ୍ୟ ହଟାନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତେ ଦିବ୍ୟ, କାମନାପୂରଣ, ବାୟୁଚାଳିତ ରଥରେ ବସି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହ ଦିନଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସରଣ କରି ସଞ୍ଚାର କରନ୍ତି। ସେମାନେ ବର୍ଷା କରାନ୍ତି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦେଇଥାନ୍ତି, ଆନନ୍ଦ ଆଣନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗର ଅବନତିରୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କର ଏହି ଅବସ୍ଥାନ ସମସ୍ତ ପୂର୍ବ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଅଟୁଟ ଅଛି। ସାତଟି ଦଳ, ଚୌଦ ଦଳ ହୋଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବାସ କରନ୍ତି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚୌଦ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଦଳ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ବିବରଣୀ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସଂକ୍ଷେପ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ, ଯେପରି ଘଟିଛି ଓ ଯେପରି ଶୁଣିଛି, ଅନୁସୂଚିତ କଲି। ଏହି ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥାନରେ ଅଟୁଟ ଥାନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ସାତିଜଣ ଦୁଇ ମାସ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବାସ କରନ୍ତି; ଏଭଳି ଦ୍ୱାଦଶ ଶ୍ରେଣୀ ଅଛି। ଏହିପରି, ଏକ ଚକ୍ର ବିଶିଷ୍ଟ ରଥରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ—ଦିନର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାକାରୀ—ହରିତ ଏବଂ ଅମର ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ତ୍ୱରିତ ଗତିରେ ଚଳିଥାନ୍ତି। ସେ ଏକ ଚକ୍ର ବିଶିଷ୍ଟ ରଥରେ ଦିନ ଓ ରାତି ଚକ୍ରାକାର ଭାବେ ଚଳି, ସପ୍ତ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଆକାଶରେ ସମସ୍ତ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ର ଚାରିପାଖରେ ଗତି କରନ୍ତି। ଏବେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କଥା: ଚନ୍ଦ୍ର, ରାତିର ନାଥ, ତାରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ମାର୍ଗରେ ଚଳିଥାନ୍ତି; ତାଙ୍କର ରଥ ତିନି ଚକ୍ର ବିଶିଷ୍ଟ ଏବଂ ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଘୋଡ଼ା ଥାଏ। ଏହି ରଥ ତିନି ଶତ ଉତ୍ତମ ଧଳା ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ, ଦଶଟି ସୁକ୍ଷ୍ମ, ଦିବ୍ୟ, ଅଶ୍ରାନ୍ତ ଓ ମନଃସ୍ପର୍ଦ୍ଧୀ ଘୋଡ଼ା ଅଛି। ଏହି ରଥରେ ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ସହିତ, ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର) ଧଳା କିରଣରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ, ଜଳମୟ ଧଳା ଗାୟମାନେ ଦ୍ୱାରା ଏହି ରଥକୁ ତାଣି ଚଳିଥାନ୍ତି। ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଉପରେ ଉଠି, ଦିନର କ୍ରମରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଭିତରେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ଦେବତାମାନେ ପିତିତ ସୋମକୁ ପିଆନ୍ତି, ଏହି ସୋମ ସଦା ପୁନଃପୂରଣ ହୁଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ଏକ ରେଖା ଦ୍ୱାରା ପନ୍ଦର ଦିନ ଧରି ଏହାକୁ ପିଆନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସୁଷୁମ୍ନା କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଅଂଶେ ଅଂଶେ ଏହାକୁ ପୂରଣ କରନ୍ତି; ଏହିପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଶକ୍ତିରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଦେହ ପୁନଃପୂରଣ ହୁଏ। ଏହିପରି, ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ସ୍୫େତ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ର ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ଏଭଳି ଦିନଗତିରେ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ସୋମ ପୂରଣ ହୁଏ। ପରେ, ଦ୍ୱିତୀୟାରୁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ଦେବତାମାନେ ଜଳମୟ, ମଧୁର, ମୃଦୁ ଅମୃତ ପିଆନ୍ତି। ଅର୍ଧମାସରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭାରେ ସଞ୍ଚିତ ଅମୃତ ଦେବତାମାନେ ପିଆନ୍ତି; ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଦେବତାମାନେ ପାନ ପାଇଁ ସୋମଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି। ଏକ ରାତି ପାଇଁ, ସମସ୍ତ ଦେବତା, ପିତୃ ଓ ଋଷିମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଆରମ୍ଭରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ମୁଖରେ ସୋମ ପିଆନ୍ତି। ଦୀରେ-ଦୀରେ, ପିତିତ ଅଂଶ ଚନ୍ଦ୍ରରେ କମିଯାଏ; ଏଠାରେ ତିନି ଶତ ତିରିଶି ଓ ତିରିଶି ତିନି ଅଂଶ ଅଛି।