ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ମହିମା ଓ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ବାସ କରୁଥିବା ଦେବତାମାନଙ୍କ କଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଉଛି । ବ୍ରହ୍ମୋପେତ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞୋପେତ ମଧ୍ୟ ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ କ୍ରମରେ ବାସ କରନ୍ତି । ସେମାନେ ସହ ବିଭିନ୍ନ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟମିତ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ଦେବତାମାନେ ଦ୍ୱାଦଶ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ବିଭକ୍ତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ସାତଜଣ ଅଛନ୍ତି । ଧାତାରୁ ବିଷ୍ଣୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦ୍ୱାଦଶ ଦେବତାଙ୍କ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରି କୌଶିକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ନିଜ ତେଜରେ ପୂରଣ କରନ୍ତି । ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଦେବତା ନିୟମିତ କ୍ରମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ଏବଂ ଶୁଭ୍ର ସର୍ପମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବାସୁକି ଠାରୁ ଆଶ୍ୱତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି । ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଦେବତା, ତୁମ୍ବୁରୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ପ୍ରଭାଶାଳୀ ଜନମାନେ ପାଣି ଉଠାଇବା ଭଳି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି । ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ, କୃତସ୍ଥଳ ଆରମ୍ଭ କରି ରମ୍ଭା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦ୍ୱାଦଶ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଦେବାଙ୍ଗନାମାନେ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି । ସତ୍ୟଜିତଠାରୁ ରଥକୃତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଦେବସେନାପତି ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରନ୍ତି । ସେହି କ୍ରମରେ, ଦ୍ୱାଦଶ ମୁଣ୍ଡିଆ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜ ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ରକ୍ଷୋହେତି ନେତୃତ୍ୱରେ ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞକୁ ନିର୍ବାହ କରନ୍ତି ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକାସାଥି ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି । ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ରାକ୍ଷସମାନେ କ୍ରମଶଃ ଧାତା, ଅର୍ୟମାନ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, ପ୍ରଜାପତି, ଉରଗ, ବାସୁକି, କଙ୍କଣୀକ, ତୁମ୍ବୁରୁ, ନାରଦ, କୃତସ୍ଥଳ, ପୁଞ୍ଜିକସ୍ଥଳା, ଗ୍ରାମଣୀ, ରଥକୃତ, ଦୁଇ ରଥୋଜ, ରକ୍ଷୋହେତି ଓ ପ୍ରହେତି । ଏହି ମଧୁମାଧବ ଦ୍ୱାଦଶ ଗୋଷ୍ଠୀ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବାସ କରନ୍ତି । ଏଠି ଦୁଇ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ମାସ, ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣ, ଋଷି ଅତ୍ରି ଓ ବଶିଷ୍ଠ, ଏବଂ ତକ୍ଷକ ନାଗ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି । ମେନକା, ସହଜନ୍ୟା, ଗନ୍ଧର୍ବ ହାହା ଓ ହୂହୂ, ସୁବାହୁ, ଦୁଇ ଗ୍ରାମଣୀ, ଦୁଇ ରଥଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବାସ କରନ୍ତି । ପୌରୁଷେୟ ଓ ବଧ ନାମକ ଦୁଇ ଯାତୁଧାନ ଶୁଚି ଓ ଶୁକ୍ର ମାସରେ ଥାଆନ୍ତି । ଏହିପରେ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବାସ କରନ୍ତି—ଇନ୍ଦ୍ର, ବିବସ୍ୱାନ, ଅଙ୍ଗିରା, ଭୃଗୁ, ଏଲାପତ୍ର ଓ ଶଙ୍ଖପାଳ ନାଗ, ବିଶ୍ୱାବସୁ, ଉଗ୍ରସେନ, ବରୁଣ, ରଥସ୍ୱନ । ପ୍ରମ୍ଲୋଚା ଓ ଅନୁମ୍ଲୋଚା ଦୁଇ ଅପ୍ସରା, ଯାତୁଧାନ, ଏକ ନାଗ ଓ ବ୍ୟାଘ୍ର ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅଛନ୍ତି ।