ସେ ଭଗବାନ୍ ହଜାର ରଶ୍ମିରେ ଉଜ୍ୱଳ, ଅଷ୍ଟବାହୁ, ସବୁଠାରୁ ମଙ୍ଗଳମୟ ଏବଂ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ଶରୀରର ଅର୍ଧ ନାରୀ ଓ ଅର୍ଧ ପୁରୁଷ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ, ତିନିଟି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା, ଦେବତାମାନଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ଭାବରେ ବିଶ୍ୱରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ତାଙ୍କର କୃପା ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବର୍ଷା ହୁଏ; ସେ ତାଙ୍କ ଅନେକ ରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା ପାଣିକୁ ଉପରକୁ ଉଠାନ୍ତି ଏବଂ ଏହାକୁ ହଜାର ଗୁଣା ଆକାଶରୁ ତଳକୁ ଝରାନ୍ତି। ଭଗବାନ୍ଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପାଣିର କେବଳ ବିନାଶ କିମ୍ବା ବୃଦ୍ଧି ନୁହେଁ; ପ୍ରଥିବୀର ଧ୍ରୁବ ତାରାରେ ଅବସ୍ଥିତ ବାୟୁ ପୁନିଥରେ ବର୍ଷାକୁ ସଂଗ୍ରହ କରେ। ଏହି ପାଣି ଗ୍ରହମାନେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ନକ୍ଷତ୍ରମାଳା ମାଧ୍ୟମରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଯାତ୍ରା ଶେଷରେ ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଧ୍ରୁବ ତାରା ଏହାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରେ। ଏବେ ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରଥ, ଚନ୍ଦ୍ର ରଥ, ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ଗତି ଏବଂ ଜଳବାହକ ବିଷୟରେ କହିବି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ରଥକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଏକ ବିଶେଷ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ; ଏହା ବର୍ଷର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ଏହି ରଥର ଏକ ଚକ୍ର ଅଛି, ଯେଉଁଥିରେ ତିନିଟି ନାଭି ଓ ପାଞ୍ଚଟି ଅର୍ଥାତ୍ ପାଞ୍ଚଟି ଖୁଟି ଅଛି, ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ନିର୍ମିତ, ଏହା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ବାସସ୍ଥଳ ଓ ବିଶେଷକରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର। ଏହି ରଥର ଲମ୍ବ ଓ ପ୍ରସ୍ଥ ଦୁହିଁ ୯,୦୦୦ ଯୋଜନା ହେଉଛି; ଏହାର ଧୁର ରଥର ମଞ୍ଚ ଠାରୁ ଦୁଇ ଗୁଣା ଲମ୍ବ। ଏହି ରଥକୁ ଯୋଗାଯୋଗ ବିନା ଘୋଡ଼ାମାନେ ଟାଣିଥାନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଚକ୍ର ଅଛି, ସେଠି ସେମାନଙ୍କର ସାତଟି ଘୋଡ଼ା ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ବେଦମାନ୍ତ୍ରର ଛନ୍ଦ ରୂପେ ଗଠିତ। ଚକ୍ରର ଖୁଟିରେ ଧୁର ବାନ୍ଧାଯାଇଛି, ଧୁର ଧ୍ରୁବରେ ନିଶ୍ଚିତ; ଚକ୍ର ଓ ଘୋଡ଼ା ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ, ଧୁର ଓ ଧ୍ରୁବ ମଧ୍ୟ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଏହି ଧୁର ଏକମାତ୍ର ଚକ୍ର ସହିତ ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ହୁଏ; ପ୍ରବଳ ଓ ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଧ୍ରୁବ, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ, ଏହି ଆଲୋକମାନେକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ାଏ। ରଥର ଦୁଇଟି ରଶ୍ମି ଯୋକ ଓ ଧୁର ଶେଷରେ ଯୋଗାଯୋଗ ହୋଇଥାଏ; ଏହି ରଶ୍ମି ଧ୍ରୁବକୁ ବାନ୍ଧି ଯୋକ ଓ ଧୁର ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଏହି ଘୂର୍ଣ୍ଣନରେ ଆକାଶରେ ବୃତ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯୋକ ଓ ଧୁର ଶେଷ ରଥର ଡାହାଣ ପାଖରେ ଅଛି। ଧ୍ରୁବ ଓ ଘୋଡ଼ାର ରେନ୍ସ ଦ୍ୱାରା ଧରିଥିବା ଏହି ରଥ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଦୁଇଟି ରଶ୍ମି ସଦା ଧ୍ରୁବକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ବାୟୁ ଚଳିତ ଏହି ରଥର ଯୋକ ଓ ଧୁର ଶେଷ ଏକ ଖୁଟିକୁ ବାନ୍ଧାଯାଇଛି, ଏବଂ ଏହା ଦୋରି ପରି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଏହି ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ସମୟରେ ଉତ୍ତରାୟଣରେ ରଶ୍ମି ବୃତ୍ତ ବଢ଼ିଯାଏ, ଦକ୍ଷିଣାୟଣରେ ବୃତ୍ତ ଲଘୁ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଏହି ରଶ୍ମିମାନେ ଭିତରକୁ ଏଣାଯାଏ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭିତରେ ଥିବାବେଳେ ବୃତ୍ତାକାରରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଦୁଇ ଅଂଶ ମଧ୍ୟରେ ଏଠାରେ ଅଠର ଶହ ବୃତ୍ତ ଅଛି; ଯେତେବେଳେ ଧ୍ରୁବ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିବା ରଶ୍ମିମାନେ ପୁନି ଫେରିଯାନ୍ତି। ଏହିପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ବାହ୍ୟ ଭାଗରେ ବୃତ୍ତାକାରରେ ଗତି କରେ, ତାଙ୍କର ବୃତ୍ତ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ଖୋଲିଯାଏ। ଏହିପରି ଭାବେ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଦିନ ଓ ରାତି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହି ରଥର ଅଧିପତି ଅଟ୍ଟାଡିତ୍ୟ, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ପ୍ରଧାନ, ସର୍ପ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ। ସେମାନେ ଦୁଇ ଦୁଇ ମାସ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହ ବସନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ୱଳ ମଙ୍ଗଳମୟ ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ଋଷିମାନେ ନିଜର ଶ୍ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ରବିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତ ଦ୍ୱାରା ଉପାସନା କରନ୍ତି। ପ୍ରଧାନ, ଯକ୍ଷ ଓ ଭୂତମାନେ ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି; ସର୍ପମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ବହନ କରନ୍ତି, ଯତୁଧାନମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ବାଲଖିଲ୍ୟ ଋଷିମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅସ୍ତମୟ ଦିଗକୁ ନେଇଯାନ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହନ୍ତି। ଏହିପରି ଦୁଇ ଦୁଇ ମାସ ହେଇ ସମସ୍ତେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହ ବସନ୍ତି। ମଧୁ ଓ ମାଧବ, ଶୁକ୍ର ଓ ଶୁଚି, ନଭସ୍ ଓ ନଭସ୍ୟ, ଈଷ ଓ ଊର୍ଜା, ସହସ୍ ଓ ସହସ୍ୟ, ତପସ୍ୟା ଓ ତପଃ—ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ମାସ ମାନେ ମିଳି ଏକ ମାନବ ବର୍ଷ ଗଠିତ କରନ୍ତି। ଋତୁ ହେଉଛି ବସନ୍ତ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ, ବର୍ଷା, ଶରତ୍, ହେମନ୍ତ ଓ ଶିଶିର। ଧାତା, ଆର୍ୟମା, ମିତ୍ର, ବରୁଣ, ଇନ୍ଦ୍ର, ବିବସ୍ୱାନ୍, ପୂଷଣ, ପର୍ଜନ୍ୟ, ଅଂଶୁ ଓ ଭାଗ ନାମକ ଦେବତାମାନେ ଅଛନ୍ତି। ତ୍ୱଷ୍ଟା, ବିଷ୍ଣୁ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, ଅତ୍ରି, ବଶିଷ୍ଠ, ଅଙ୍ଗିରାସ୍, ଓ ଭୃଗୁ ଉତ୍ତମ ମୁନିମାନେ। ଭରଦ୍ୱାଜ, ଗୌତମ, କଶ୍ୟପ, କ୍ରତୁ, ଜମଦଗ୍ନି, କୌଶିକ, ବାସୁକି ଓ କଙ୍କନିକର ନାଗମାନେ। ଟକ୍ଷକ, ଏଲାପତ୍ର, ଶଂଖପାଳ, ଏବଂ ଏୟାରାବତ ନାଗ, ଧନଞ୍ଜୟ, ମହାପଦ୍ମ, କର୍କୋଟକ, କମ୍ବଳ, ଅଶ୍ୱତର, ତୁମ୍ବୁରୁ, ଓ ନାରଦ ଅଛନ୍ତି। ହାହା, ହୁହୁ, ବିଶ୍ୱାବାସୁ, ଉଗ୍ରସେନ, ସୁରୁଚି, ପରାବସୁ, ଚିତ୍ରସେନ, ଉର୍ଣ୍ଣାୟୁ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ସୂର୍ୟବର୍ଚ୍ଚ, ଏବଂ ଦେବୀ କୃତସ୍ଥଳା। ଶୁଭନନା, ଶୁଭଶ୍ରୋଣୀ, ପୁଞ୍ଜିକସ୍ଥଳା, ମେନକା, ସହଜନ୍ୟା, ପ୍ରମ୍ଲୋଚା, ଶୁଚିସ୍ମିତା, ଅନୁମ୍ଲୋଚା, ଘୃତାଚୀ, ବିଶ୍ୱାଚୀ, ଉର୍ବଶୀ, ପୂର୍ବଚିତ୍ତି, ଏବଂ ତିଳୋତ୍ତମା। ରମ୍ଭା, ଅମ୍ଭୋଜବଧନା, ରଥକୃତ, ଗ୍ରାମଣୀ, ରଥୋଜା, ରଥଚିତ୍ର, ସୁବାହୁ, ରଥସ୍ୱନ। ବରୁଣ, ସୁଶେନ, ସେନାଜିତ, ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ, ଅରିଷ୍ଟନେମି, କ୍ଷତଜିତ, ସତ୍ୟଜିତ। ରାକ୍ଷୋହେତି, ପ୍ରହେତି, ପୌରୁଷୟ, ବଧ, ସର୍ପ, ବଘ, ଜଳ, ବାୟୁ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ—ଏହି ସମସ୍ତେ ଏହି ରଥରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛନ୍ତି। ଏହିପରି ଭାବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରଥ ଏବଂ ତାହା ସହିତ ଥିବା ଦେବ, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ସର୍ପ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଏହି ବିଶ୍ୱର ଗତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦିନ ଓ ରାତି ଚଳିଥାଏ।