ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକୃତିର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଘଟଣା ଉପରେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଲେ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର ଗୁରୁ। ସେ କହିଲେ—ଯେତେବେଳେ ପକ୍ଷୀ, ପଦ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରକୃତିର ଉପାଦାନ ଜଳ ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ସମୁଦ୍ର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭରିଯାଏ, ଏବଂ ସେଠାରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରଭୁ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି। ଅଗ୍ନି, ଶ୍ୱାସ, ପକ୍ଷୀ ଓ ମେଘରୁ ଉଠୁଥିବା ଧୂଆଁ ସଦା ଉତ୍ତମ ପୋଷକ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ। ପୁଣି, ପୁଣ୍ଡ୍ର ଦେଶରେ ବର୍ଷା କ୍ଷୁଦ୍ର ଦୀପ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯାହା ଶୀତଳତା ଓ ପ୍ରଚୁର ଫସଲ ଆଣେ; ଏଠି ଝାଡ଼ି ଓ ଶିତଳତା ନଗର ଅଞ୍ଚଳର ନାଗମଣି ର ଶିଶିର ବିନ୍ଦୁ ଭାବେ ପଡ଼େ। ଗଙ୍ଗା ନଦୀ, ଗଙ୍ଗାର ଜଳରୁ ଜନ୍ମ, ବର୍ଷା ଓ ପାହାଡ଼ ଝରଣା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ପାହାଡ଼ ନଦୀ ଓ ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ଏଠି ଭିଡ଼ ଲାଗାନ୍ତି। ମେଘରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଜଳ ପ୍ରଧାନତଃ ପରାବହ ନାମକ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବହାଯାଏ, ଯାହା ଏହି ଜଳକୁ ଅମ୍ବିକା ଗୁରୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ନେଇଯାଏ। ମେନାପତିଙ୍କୁ ଅଟିକି ଯାଉଥିବା ବର୍ଷାର ବାକି ଅଂଶ ଭାରତ ଭୂମିକୁ ଆସି, ପଶ୍ଚିମ ଅଞ୍ଚଳର ବୃଦ୍ଧି କରେ। ଏହିପରି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବର୍ଷା ବିଷୟରେ ଏଯାଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେଲା; ଏବେ ମୁଁ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଫସଲ ବିଷୟରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ କହିବି। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ୱୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ସର୍ବଦର୍ଶୀ—ସେଉଁଥି ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ଶିବ। ସେଉଁଥି ଶକ୍ତି, ପ୍ରଭା, ବଳ, କୀର୍ତ୍ତି, ଚକ୍ଷୁ, କର୍ଣ୍ଣ, ମନ, ମୃତ୍ୟୁ, ଆତ୍ମା, କ୍ରୋଧ, ଦିଗ୍ବଳ, ଓ ଦିଗ୍ଗଜ। ସେଉଁଥି ସତ୍ୟ, ଋତ, ବାୟୁ, ଆକାଶ ଓ ଆକାଶରେ ଚଳିତ; ସେଉଁଥି ସଂସାରର ରକ୍ଷକ, ହରି, ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର—ସେଉଁଥି ମହାଦେବ। ସେଉଁଥି ହଜାର କିରଣର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଅଷ୍ଟବାହୁ, ଶୁଭ, ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାୟକ। ତାଙ୍କ ଦୟାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ବର୍ଷା ହୁଏ; ସେ ତାଙ୍କର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଜଳ ଉପରେ ଉଠାଇ ହଜାର ଗୁଣା ମୂକ୍ତ କରନ୍ତି। ସେ ଯେପରି ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, ଜଳର କେବେ ବିନାଶ କିମ୍ବା ବୃଦ୍ଧି ନାହିଁ; ଧ୍ରୁବ ତାରାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ବାୟୁ ପୁନି ବର୍ଷା ଜଳକୁ ଏକଠା କରେ। ଗ୍ରହମାନେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଏହି ଯାତ୍ରାର ଶେଷରେ ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଯାହା ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ଏବେ ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଥ, ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହମାନେ କିପରି ଚଳନ କରନ୍ତି, ଓ ଜଳବାହକ ବିଷୟରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ କହିବି। ବ୍ରହ୍ମା ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଥକୁ ବର୍ଷର ଅଂଶରେ ଗଠନ କରିଥିଲେ; ଏହା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଓ ବିଶେଷତଃ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ନିବାସ। ଏହି ରଥର ଚକ୍ର ତିନି ନାଭି, ପାଞ୍ଚ ଆରା, ସୁନାରେ ତିଆରି, ଏହାର ଲମ୍ବ ଓ ପ୍ରସ୍ଥ ନବ ହଜାର ଯୋଜନ, ଏବଂ ଏହାର ଧୁର ଦୁଇ ଗୁଣା ଲମ୍ବା। ଏହି ରଥ ଅଯୁତ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ନିୟୋଜିତ, ଯେଉଁଠାରେ ଚକ୍ର ବସିଛି, ସେଠି ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦ ରୂପୀ ସାତଟି ଘୋଡ଼ା ଅଛନ୍ତି। ଚକ୍ରର ଆରାରେ ଧୁର ବନ୍ଧା, ଧୁର ଧ୍ରୁବରେ ନିଶ୍ଚିତ, ଚକ୍ର ଓ ଘୋଡ଼ା ଘୂରୁଛି, ଧୁର ଓ ଧ୍ରୁବ ମଧ୍ୟ ଘୂରୁଛି। ଧୁର ଓ ଏକମାତ୍ର ଚକ୍ର ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ହୁଏ, ଧ୍ରୁବ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ ହୋଇ ପ୍ରଭାମାନେକୁ ଆଗେଇ ନେଉଛି। ରଥର ଦୁଇ କିରଣ ଯୋକ ଓ ଧୁର ଶିରାରେ ଯୁକ୍ତ, ଧ୍ରୁବରେ ବନ୍ଧା, ଯୋକ ଓ ଧୁର ଘୂରୁଛି। ଏହି ଘୂର୍ଣ୍ଣନରେ ଦିଗ୍ଗଜ ଚକ୍ର ତିଆରି ହୁଏ; ଏହି ଯୋକ ଓ ଧୁର ଶିରା ରଥର ଡାହାଣ ପଟେ ଅଛି। ଧ୍ରୁବ ଓ ଘୋଡ଼ାଙ୍କ ରେନ୍ସ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇ, ଘୂରୁଥିବାବେଳେ ଦୁଇ କିରଣ ଧ୍ରୁବକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ଏହି ବାୟୁ ଚାଳିତ ରଥର ଯୋକ ଓ ଧୁର ଶିରା ଏକ ଖୁଟିରେ ବନ୍ଧା, ଏବଂ ଡୋରି ପରି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଘୂରୁଛି। ଉତ୍ତରାୟଣରେ ଘୂରୁଥିବା ଚକ୍ରରେ କିରଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ଦକ୍ଷିଣାୟଣରେ ଚକ୍ର ତିଆରି ହୁଏ। ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଏହି କିରଣ ଖିଁଚି ନିଆଯିବାବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭିତରେ ରହି ଚକ୍ରରେ ଘୂରୁଛି। ଦୁଇ ଅଂଶ ମଧ୍ୟରେ ଏଠି ଅସୀ ପ୍ରମାଣ ଚକ୍ର ଅଛି; ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୋଇ କିରଣ ପୁଣି ଫେରିଯାଏ। ଏହିପରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ବାହ୍ୟ ଚକ୍ରରେ ତ୍ୱରିତ ଚଳନ କରେ, ଚକ୍ରକୁ ଖୋଲି ଆଗେଇଯାଏ। ଏପରି ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଦିନ ଓ ରାତି ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି। ଏହି ରଥ ଉପରେ ଦେବତା, ଆଦିତ୍ୟ, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ପ୍ରମୁଖ, ନାଗ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ସ୍ଥିତି କରନ୍ତି। ଏମାନେ ଦୁଇ ଦୁଇ ମାସ କରି ବଦଳି ବଦଳି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହ ବସନ୍ତି, ତାଙ୍କର ତେଜକୁ ଶକ୍ତି ଦେଇ ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ଋଷିମାନେ ରବିଙ୍କୁ ଶ୍ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରା ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତରେ ପୂଜନ କରନ୍ତି। ପ୍ରମୁଖ, ଯକ୍ଷ ଓ ପିଶାଚମାନେ ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ଗଠନ କରନ୍ତି; ନାଗମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ବୋହନ୍ତି, ଯାତୁଧାନମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ବାଳଖିଲ୍ୟ ଋଷିମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସନ୍ଧ୍ୟାକୁ ନେଇଯାନ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟରେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହନ୍ତି; ଏହିପରି ଦୁଇ ଦୁଇ ମାସ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହ ବସନ୍ତି। ମଧୁ, ମାଧବ, ଶୁକ୍ର, ଶୁଚି, ନଭସ୍, ନଭସ୍ୟ, ଈଷ, ଊର୍ଜା, ସହସ, ସହସ୍ୟ, ତପସ୍ୟା ଓ ତପ—ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ମାସ ଏକ ମାନବ ବର୍ଷ ତିଆରି କରେ। ଋତୁଗୁଡ଼ିକୁ ବସନ୍ତ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ, ବର୍ଷା, ଶରତ୍, ହେମନ୍ତ ଓ ଶିଶିର ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ। ଧାତା, ଆର୍ୟମାନ, ମିତ୍ର, ବରୁଣ, ଇନ୍ଦ୍ର, ବିବସ୍ବାନ, ପୂଷଣ, ପର୍ଜନ୍ୟ, ଅଂଶୁ, ଭାଗ—ଏହିମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ରି, ବିଷ୍ଣୁ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, ଅତ୍ରି, ବଶିଷ୍ଠ, ଅଙ୍ଗିରାସ୍ ଓ ଭୃଗୁ—ଏହିମାନେ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହିପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଗ୍ରହ, ଋତୁ, ଦେବତା ଓ ପ୍ରକୃତି ଏକ ମହା ଚକ୍ରରେ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଚଳିଥାନ୍ତି; ଏହି ସମସ୍ତ ଉପାଦାନର ମୂଳରେ ଅଛନ୍ତି ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର, ଯିଏ ଦୟା ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଚାଳନ କରନ୍ତି।