ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଇ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଅଦ୍ଭୁତ ବିଧି ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ନନା ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ବଜ୍ର ବିଦ୍ୟୁତ୍ ତିନି ପ୍ରକାରର ହୁଏ—ପବନ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଓ ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହି ତିନି ଉତ୍ପତ୍ତି ପ୍ରକାର ଦ୍ୱାରା ମେଘର ଜନ୍ମ ହୁଏ। ମେଘ ମାନେ ପୃଥିବୀରେ ତଳକୁ ପଡ଼ି ନଯାହାରୁ 'ମେଘ' ନାମ ହୋଇଛି। ଏହି ମେଘମାନଙ୍କର ପାଖରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପାଖା ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରକୃତରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶକ୍ତି ବ୍ୟାପିଛି। ଘିଅ ଓ କାଠର ମିଶ୍ରଣରୁ ଅଗ୍ନିରୁ ଧୂଆଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରକାରର ଧୂଆଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଶ୍ୱାସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହାପରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା କାଟାଯାଇଥିବା ପାହାଡ଼ର ପାଖା ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିମୟ ମେଘ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଯାନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଶ୍ୱାସରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ମେଘ, ପବନର ଶାଖା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ମେଘ, ଓ ପାଖା ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପୁଷ୍କର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମେଘମାନେ ଏହି ସମୟରେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି। ନିର୍ବାଚିତ, ଶବ୍ଦମୟ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ ମେଘମାନେ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁକ୍ରମରେ କରନ୍ତି; ଶୀତଳ ପବନ ଥିବା ମେଘ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କମ୍ ବର୍ଷା କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ଜୀବକ ମେଘମାନେ ଦୁର୍ବଳ ଓ ବଜ୍ର ବିହୀନ ଥିବାରୁ ପୃଥିବୀରୁ ଏକ କ୍ରୋଶ ଦୂରରେ ରହନ୍ତି। ପାହାଡ଼ରେ ବସୁଥିବା ମେଘମାନେ ଅର୍ଦ୍ଧ କ୍ରୋଶ ଦୂରରେ ରହନ୍ତି, ଅଧିକ ବର୍ଷା କରୁଥିବା ମେଘମାନେ ଏକ ଯୋଜନ ଦୂରରେ ରହନ୍ତି। ପୃଥିବୀର ଉପରିଭାଗରୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଗୁଣ ଥିବା ମେଘ ଦେଖାଯାଏ, ତାଙ୍କର ବର୍ଷା ତିନି ପ୍ରକାରର ଅଛି। ପାଖା ଓ କଳ୍ପବୃକ୍ଷରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ମେଘମାନେ ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, କଳ୍ପର ଶେଷରେ ଏହି ମେଘମାନେ ରାତିରେ ବର୍ଷା କରି ଶରଦ ଋତୁର ନାଶ କରନ୍ତି। ପକ୍ଷୀ, ପଦ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମେଘମାନେ ଯେତେବେଳେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ସମୁଦ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ, ଏଠାରେ ନିର୍ପ୍ରତିମ ପ୍ରଭୁ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି। ଅଗ୍ନି, ଶ୍ୱାସ, ପକ୍ଷୀ ଓ ମେଘରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଧୂଆଁ ସଦା ପୋଷଣର ତରୁଣା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ପୁଣି, ପୁଣ୍ଡ୍ର ଦେଶର ସମସ୍ତ ବର୍ଷା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହା ଶୀତଳ ଓ ପ୍ରଚୁର ଫସଲ ଦେଇଥାଏ; ଏଠାରେ ପଡ଼ୁଥିବା ତୁଷାର ଓ ଶୀତ ତରଳ ସର୍ପମାନଙ୍କର ଫୁଟା ହେଉଛି। ଗଙ୍ଗା ନଦୀ, ଗଙ୍ଗାର ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହି ବର୍ଷା ଓ ପାହାଡ଼ର ଝରଣା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥାଏ, ପାହାଡ଼ର ନଦୀ ଓ ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥାନ୍ତି। ମେଘରୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାଗରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଜଳ ପ୍ରାୟତଃ 'ପରାବାହ' ନାମକ ପବନ ଦ୍ୱାରା ବହି ଆମ୍ବିକାଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଏ। ମେନା ପାହାଡ଼ର ଅଧିକାରୀକୁ ଉତ୍କ୍ରମ କରି, ଅବଶିଷ୍ଟ ବର୍ଷା ଭାରତ ଭୂମିରେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଆସିଥାଏ। ଆଜି, ବର୍ଷାକୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି; ମୁଁ ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଫସଲ ବିଷୟରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିବି। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଦୀପ୍ତିମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସର୍ବଦ୍ରଷ୍ଟା, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ—ତିନିଁ ନିଜେ, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରକୃତରେ ପରମ ଶିବ। ସେଉଁଠି ଶକ୍ତି, ଶକ୍ତି, ଶକ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, କିର୍ତି, ଚକ୍ଷୁ, କର୍ଣ୍ଣ, ମନ, ମୃତ୍ୟୁ, ଆତ୍ମା, କ୍ରୋଧ, ଦିଗ୍ଗଜ, ଦିଗ୍ବାରି, ଦିଗ୍ଗଜ—ସେଉଁଠି ସବୁ କିଛି। ସେଉଁଠି ଏକା ସତ୍ୟ, ଋତ୍, ପବନ, ଆକାଶ ଓ ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା; ସେଉଁଠି ଜଗତର ରକ୍ଷକ, ହରି, ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର—ପ୍ରକୃତରେ ମହାପ୍ରଭୁ ନିଜେ। ସେଉଁଠି ହଜାର ରଶିମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦୀପ୍ତିମାନ, ଅଷ୍ଟଭୁଜ, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅର୍ଦ୍ଧନାରୀଶ୍ୱର ରୂପ, ସ୍ପଷ୍ଟ ତ୍ରିନୟନ, ଦେବମାନଙ୍କ ନାୟକ। ତାଙ୍କର କୃପାରେ ଏହି ବର୍ଷା ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ତାଙ୍କର ରଶିମାନେ ଜଳକୁ ଉପରକୁ ଉଠାଇ ଏହାକୁ ହଜାର ଗୁଣା ବିମୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ତିନିଁ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, ଜଳର ନା ନାଶ ହୁଏ, ନା ବୃଦ୍ଧି; ପବନ, ଧ୍ରୁବ ତାରାରେ ବସି, ବର୍ଷାକୁ ପୁନର୍ବାର ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି। ଗ୍ରହ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଯାତ୍ରାର ଶେଷରେ ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଯାହା ଧ୍ରୁବ ତାରା ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ। ଏବେ, ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରଥ, ଚନ୍ଦ୍ର ରଥ, ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ଚଳାଚଳ ଓ ଜଳ ଭାରକୁ ବିବରଣା କରିବି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ରଥ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି, ବର୍ଷର ଅଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହାର ଚକ୍ର ତିନି ନାବ ଓ ପାଞ୍ଚ ତୀର, ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ତିଆରି, ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କର ନିବାସ, ବିଶେଷ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର। ଏହି ରଥ ନଉ ହଜାର ଯୋଜନ ଲମ୍ବ ଓ ପ୍ରସ୍ତ, ତାଳା ଦ୍ୱିଗୁଣା ଲମ୍ବର ଅକ୍ଷ, ଏହା ଅନୁଯାୟୀ। ଏହା ଅଯୁକ୍ତ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଯୋଗାଯୋଗ କରାଯାଇଛି, ଚକ୍ର ଯେଉଁଠାରେ ରହିଛି, ସେଠାରେ ସେଉଁଠି ସାତଟି ଘୋଡ଼ା ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଛନ୍ଦରୁ ତିଆରି। ଚକ୍ରର ତୀର ସହିତ ଅକ୍ଷ ଧ୍ରୁବ କୁ ସଂଯୁକ୍ତ, ଚକ୍ର ଘୋଡ଼ା ସହିତ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ, ଅକ୍ଷ ଧ୍ରୁବ ସହିତ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହି ଅକ୍ଷ ଏକ ଚକ୍ର ସହିତ ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ, ପବନ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ଏହି ଧ୍ରୁବ ଆଲୋକକୁ ଚଳାଏ। ରଥର ଦୁଇ ରଶି ଯୋକ୍ ଓ ଅକ୍ଷ ଶେଷରେ ଯୋଗାଯୋଗ ହୋଇଛି; ଧ୍ରୁବରେ ରଶି ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧାଯାଇ ଯୋକ୍ ଓ ଅକ୍ଷ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହା ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେବା ସମୟରେ ଦିବ୍ୟ ରଥ ଦ୍ୱାରା ବୃତ୍ତ ଗଠିତ ହୁଏ; ଯୋକ୍ ଓ ଅକ୍ଷ ଶେଷ ରଥର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅଛି। ଧ୍ରୁବ ଓ ଘୋଡ଼ାର ରେନ୍ସ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇ, ଏହା ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେବା ସମୟରେ ଦୁଇ ରଶି ଧ୍ରୁବକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ପବନ ଚଳିତ ରଥର ଯୋକ୍ ଓ ଅକ୍ଷ ଶେଷ ଏକ ଖୁଣ୍ଟିରେ ନିଶ୍ଚିତ, ରଶି ପରି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହା ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେବା ସମୟରେ ଉତ୍ତର ଯାତ୍ରାରେ ବୃତ୍ତରେ ରଶି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ଦକ୍ଷିଣକୁ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲେ ବୃତ୍ତ ଗଠିତ ହୁଏ। ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ନିୟମିତ ରଶି ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭିତରେ ରହି ବୃତ୍ତରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ।