ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱରେ, ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ହେଉଛି ଜୀବନର ସ୍ୱାସ୍ତ୍ୟ। ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ କିଛି କହିବାକୁ ଅବଶ୍ୟକ ନାହିଁ, କାରଣ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଏହି ଜଳ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଏହି ଜଳର ନାୟକ ଭାବେ ପବିତ୍ର ଭଗବାନ୍ ଶିବ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବିରାଜମାନ; ଭବ ଦେବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜଳର ନାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଭବଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ; ଏହାରେ କ’ଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ? ନାରାୟଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟତା, ହରିଙ୍କ ମହିମା ମଧ୍ୟ ଏହି ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ବିଷ୍ଣୁ ହେଉଛନ୍ତି ବିଶ୍ୱର ଆଧାର, ଓ ଜଳ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଆଧାର। ସମସ୍ତ ଚଳନ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ ଯେତେବେଳେ ଦହିଯାଉଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ଗହୁଁ ଦାଣା ଭଳି ଉପରକୁ ଉଠିଯାନ୍ତି, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଯାନ୍ତି; ଏହିପରି ଉପରକୁ ଉଠିଥିବା ଦାଣାଗୁଡ଼ିକ ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ମେଘର ରୂପ ନେଇଥାନ୍ତି। ଏହି ଭାବରେ ଧୂମ, ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁର ସଂଯୋଗ ମେଘ ରୂପେ ଚିହ୍ନିତ। ଏହି ମେଘ, ଯାହାର ନାୟକ ହଜାର ଆଖି ଥିବା, ସେ ଜଳ ବର୍ଷା କରେ। ଯେଉଁ ମେଘ ଯଜ୍ଞର ଧୂମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେମାନେ ସବୁବେଳେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭ ଲାଭ ଆଣନ୍ତି; ଅରଣ୍ୟ ଅଗ୍ନିର ଧୂମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମେଘ ଅରଣ୍ୟ ପାଇଁ ଉପକୃତିକର। ମୃତଦେହ ଦାହର ଧୂମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମେଘ ଅଶୁଭ ଆଣନ୍ତି; ଏବଂ ମାୟା କ୍ରିୟାର ଅଗ୍ନିର ଧୂମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମେଘ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ହୁଏ। ଏଭଳି ଧୂମର ପ୍ରକାର ଦ୍ୱାରା ଲୋକର ଉପକୃତି କିମ୍ବା ଅନିଷ୍ଠା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ, ଏହିଠାରୁ ମାୟା କ୍ରିୟାର ଧୂମ ଢାକି ଦେବା ଉଚିତ। ଯଦି ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହି ଧୂମ ଢାକି ନ ଦେଇଥିବେ, ତେବେ ସେ ଜଗତର ନାଶର କାରଣ ହେବେ। ହେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏହି ମେଘମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଜଳର ଭଣ୍ଡାର, ବାୟୁଙ୍କ ଆଞ୍ଜଳିରେ ବିଶ୍ୱର ଉପକୃତି ପାଇଁ ଛଅ ମାସ ବର୍ଷା କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ମେଘ ତିନି ପ୍ରକାରର: ବାୟୁ, ବିଜୁଳି ଓ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହି ମେଘମାନଙ୍କର ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ମୂଳ ଅଛି। ମେଘ ତଳକୁ ନ ପଡ଼ିବାରୁ 'ମେଘ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମେଘମାନଙ୍କର ପକ୍ଷ, ଯେଉଁମାନେ କାଠ ବୋହନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଘୃତ ଓ କାଠ ମିଶାଇ ଅଗ୍ନିରୁ ଧୂମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରକାର ଧୂମ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ପରେ, ପର୍ବତର ପକ୍ଷ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଟାଯାଇଛି, ସେଉଁଠାରେ ଶୁଭ ଅଗ୍ନିର ମେଘମାନେ ତାଙ୍କର ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଯାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଶ୍ୱାସରୁ, ବାୟୁ ଶାଖାରୁ, ଓ ପକ୍ଷରୁ – ପୁଷ୍କର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ – ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେମାନେ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ବର୍ଷା କରନ୍ତି। ମୌନ, କ୍ଷୁଦ୍ର ଶବ୍ଦ, ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ ମେଘମାନେ ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସଠିକ୍ ଭାବେ କରନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଶୀତଳ ବାୟୁ ଦିଅନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଳ୍ପ ବର୍ଷା କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଦୁର୍ବଳ, ଗର୍ଜନ ନଥିବା 'ଜୀବକ' ମେଘ ଭୂମିରୁ ଏକ କ୍ରୋଶ ଦୂରେ ରହନ୍ତି। ପର୍ବତବାସୀ ମେଘ ଅର୍ଦ୍ଧ କ୍ରୋଶ ଦୂରେ ଓ ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା କରୁଥିବା ମେଘ ଏକ ଯୋଜନ ଦୂରେ ରହନ୍ତି। ଏଠାରେ ଭୂମିରୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଗୁଣ ଥିବା ମେଘ ମିଳେ; ସେମାନଙ୍କର ବର୍ଷା ତିନି ପ୍ରକାରର। ଯେଉଁମାନେ ପକ୍ଷ ଓ କଳ୍ପବୃକ୍ଷରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ; କଳ୍ପ ଶେଷରେ, ଏମେଘ ରାତିରେ ବର୍ଷା କରି ଶରତ୍କାଳର ନାଶ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ପକ୍ଷ, ପଦ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଜଳ ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ସମୁଦ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଏବଂ ସେଠାରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରଭୁ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି। ଅଗ୍ନି, ଶ୍ୱାସ, ପକ୍ଷ ଓ ମେଘରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସମସ୍ତ ଧୂମ ସଦା ଉପଜୀବିକା ରୂପେ ଚିହ୍ନିତ। ପୁଣି, ପୁଣ୍ଡ୍ର ଦେଶର ସମସ୍ତ ବର୍ଷା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଜନିତ, ଯାହା ଶୀତଳ ଓ ପ୍ରଚୁର ଫସଲ ଦିଏ; ସେଠାର ତୁଷାର ଓ ଶିତ ଅଂଶ ସର୍ପମାନଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ତୁଣ୍ଡ ଭଳି। ଗଙ୍ଗା, ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ବର୍ଷା ଓ ପର୍ବତ ଝରଣା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ, ପର୍ବତ ନଦୀମାନେ ଓ ଦିଗ୍ଗଜମାନଙ୍କ ସମୂହରେ ଆବୃତ। ମେଘରୁ ଅଲଗା ହୋଇଥିବା ଜଳ ପ୍ରାୟତଃ ପରାବହ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବୋହି ଆମ୍ବିକାଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କୁ ନେଇଯାଏ। ପରେ, ମେନାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଅବଶିଷ୍ଟ ବର୍ଷା ଭାରତ ଭୂମିକୁ ଆସି, ପଶ୍ଚିମ ଦେଶର ବୃଦ୍ଧି କରେ। ଏହି ଭଳି, ବର୍ଷା ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଥିବା କଥା କୁହାଯାଇଛି; ଏବେ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଶସ୍ୟ ବିଷୟରେ କହିବି। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସବୁଠାରୁ ତେଜସ୍ବୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସବୁକିଛି ଦେଖୁଥିବା, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ – ସେଉଁଠି, ଶିବ ନିଜେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପ୍ରଭୁ। ସେ ନିଜେ ଶକ୍ତି, ତେଜ, ବଳ, କୀର୍ତି, ଚକ୍ଷୁ, କର୍ଣ୍ଣ, ମନ, ମୃତ୍ୟୁ, ଆତ୍ମା, କ୍ରୋଧ, ଦିଗ, ଓ ଦିଗ୍ପାଳ। ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସତ୍ୟ, ଋତ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା, ସେଉଁଠି ଜଗତର ରକ୍ଷକ, ହରି, ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର – ସେ ମହାପ୍ରଭୁ ନିଜେ। ସେ ହେଉଛନ୍ତି ହଜାର କିରଣରେ ଦୀପ୍ତ, ଅଷ୍ଟବାହୁ, ଶୁଭ, ଅର୍ଧ-ନାରୀ ରୂପୀ, ତ୍ରିନେତ୍ର, ଦେବମାନ୍ୟ। ସେଉଁଠି କୃପାରେ, ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବର୍ଷା ହୁଏ; ତାଙ୍କର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ସେ ଜଳକୁ ଉପରକୁ ଉଠାଇ, ହଜାର ଗୁଣା ବର୍ଷା କରନ୍ତି। ସେ ଚାହିଲେ ଜଳର ନ ନାଶ ନ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ; ଧ୍ରୁବ ତାରାରେ ବାୟୁ ବସି ବର୍ଷାକୁ ପୁନଃ ସଂଗ୍ରହ କରେ। ଗ୍ରହ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳରୁ ବାହାରି, ଯାତ୍ରାର ଶେଷରେ, ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଏବେ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରଥ, ଚନ୍ଦ୍ର ରଥ, ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ଗତି ଓ ଜଳବାହକ ବିଷୟରେ କହିବି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ରଥ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ତିଆରି; ଏହା ବର୍ଷର ଅଂଶରେ ଗଠିତ, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହାର ଚକ୍ର ତିନି ନାଭି, ପାଞ୍ଚ ତୀର, ସୁନା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ନିବାସ, ବିଶେଷକରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର। ଏହି ରଥ ନବ ହଜାର ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଓ ପ୍ରସ୍ଥ; ଏହାର ଧୁର ରଥ ମଞ୍ଚର ଦୁଇ ଗୁଣା ଲମ୍ବା।