ଏପରି ଭାବେ ଦିନ ଗଠିତ ହୁଏ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଧୀରେ ଧୀରେ ଗତି କରିଥାନ୍ତି । ରାତିରେ ସେ ଦ୍ୱାଦଶ ଓ ଅର୍ଧ ନକ୍ଷତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଏତିକି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଦିନରେ ଅଠର ନକ୍ଷତ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି । ଏହି ଚକ୍ର ନାଭି ସ୍ଥଳରେ ଏଉଁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଘୁରେ, ଯେପରି ଏକ କୁମ୍ଭକାରଙ୍କ ଚକ୍ର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଧୁରା ଦ୍ୱାରା ମାଟିକୁ ଘୁଞ୍ଚାଯାଏ । ପୁରାତନ ମାର୍ଗକୁ ଜାଣୁଥିବା ବିଦ୍ୱାନମାନେ କହନ୍ତି ଦିନ ଓ ରାତି ମିଶି ତିରିଶି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଚକ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଘୁଞ୍ଚିଥାଏ । ଯେପରି ଏକ କୁମ୍ଭକାର ଚକ୍ରର ଧୁରା ସଦା ମଧ୍ୟରେ ରହିଥାଏ, ତେଣୁ ଉତ୍ତାନପାଦ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ସହ ଘୂରିଥାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ । ଜ୍ୟୋତିଷ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅନୁସାରେ, ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ମନ ଏହି ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ସହ ଚଳିଥାଏ, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାନ୍ତି । ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର କିରଣ ଓ ବାୟୁ ସହିତ ସମସ୍ତଠାରୁ ଜଳ ଉଠାନ୍ତି; ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ କୃପାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଏହି ନିୟମିତତା ଅବିଚଳିତ ରହିଥାଏ । ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉତ୍ତାନପାଦ ଓ ପିତାଙ୍କ ନିମିତ୍ତରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଳ ଉଠାନ୍ତି, ଏହି ଜଳ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଯାଏ । ଚନ୍ଦ୍ରଠାରୁ ଏହି ଜଳ କ୍ରମେ ମେଘମାନଙ୍କୁ ଯାଏ, ଏବଂ ବାୟୁର ଆଘାତରେ ଏହି ଜଳବାହକମାନେ ଜଳ ବର୍ଷା କରନ୍ତି । ଏହି ଜଳ ନେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୃଥିବୀରେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଜଳ କଦାଚିତ୍ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ସଦା ଚକ୍ରାକାର ଭାବେ ଚଳିଥାଏ । ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଏହି ଚକ୍ର ଶର୍ବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ; ପୃଥିବୀ, ବ୍ୟୋମ, ସ୍ୱର୍ଗ, ଜଳ, ଅନ୍ନ ଏବଂ ଅମୃତତ୍ୱ ଏହା ମାଧ୍ୟମରେ ଅଛି । ଜଳ ସମସ୍ତ ଜଗତ, ପ୍ରାଣୀ ଓ ଲୋକମାନଙ୍କ ଜୀବନଶ୍ୱାସ; ଏଠାରେ ଅଧିକ କ'ଣ କହିବି? ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ଏହି ଭାବେ ଅଛି । ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ ଶିବ ଜଳର ଅଧୀଶ୍ୱର ଭାବେ ବିରାଜିତ; ଭବ ଦେବ ମଧ୍ୟ ଜଳର ନାୟକ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ସମସ୍ତ ଜଗତ ଭବ ସ୍ୱରୂପ, ଏଥିରେ କ'ଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ? ନାରାୟଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟତା ଏହି ଜଳରେ ବିରାଜିତ; ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଧାର, ଏବଂ ଜଳ ତାଙ୍କର ଆଧାର । ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜୀବ ଦହିଯାଉଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଗହୁଁ ଦାନା ଭାବେ ଉଠିଯାଉଛି, ସେଠାରେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦାନା ଉପରକୁ ଯାଏ; ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦାନା ମେଘ ହୁଏ । ଏହିପରି ଧୂଆଁ, ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁର ଏକତ୍ୱକୁ ମେଘ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହି ମେଘ, ଯାହାର ପ୍ରଭୁ ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ, ସେ ପୃଥିବୀରେ ଜଳ ବର୍ଷା କରନ୍ତି । ଯେଉଁ ମେଘ ଯଜ୍ଞର ଧୂଆଁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେମାନେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭ ଆନନ୍ଦ ଆଣନ୍ତି; ଅରଣ୍ୟାଗ୍ନିର ଧୂଆଁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମେଘ ଅରଣ୍ୟ ପାଇଁ ଉପକୃତିକର । ମୃତଦେହ ଦାହର ଧୂଆଁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମେଘ ଅଶୁଭ ଆଣନ୍ତି; ମାୟାଗ୍ନିର ଧୂଆଁରୁ ଜନିଥିବା ମେଘ ଜଗତର ନାଶ ପାଇଁ ଥାଏ । ଏହିପରି ଧୂଆଁର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନଙ୍କ ଉପକୃତି କିମ୍ବା କ୍ଷତି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ; ତେଣୁ ମାୟାଗ୍ନିର ଧୂଆଁ ଅବସ୍ୟ ଢାକିଦେବା ଉଚିତ । ଯଦି ଦ୍ୱିଜ ଏହି ଧୂଆଁ ଢାକିନଥାନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଶର କାରଣ ହେବେ । ହେ ଶିଷ୍ଟମାନେ, ମେଘମାନେ ଜଳର ଭଣ୍ଡାର ଭାବେ ଛଅ ମାସ ଜଗତର ଉପକୃତି ପାଇଁ ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ବାୟୁଙ୍କ ଆଦେଶରେ । ଏଠାରେ ତିନି ପ୍ରକାରର ହୁଡ଼ା ଅଛି: ବାୟୁରୁ, ବିଜୁଳିରୁ, ଏବଂ ଅଗ୍ନିରୁ । ଏହି ତିନି ପ୍ରକାରରୁ ମେଘ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ମେଘ ତଳକୁ ନପଡ଼ିବାରୁ 'ମେଘ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାର ପଙ୍ଖ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଥାଏ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପଙ୍ଖ ଭାବେ କୁହାଯାଏ । ଘିଅ ଓ କାଠର ମିଶ୍ରଣରୁ ଅଗ୍ନିର ଧୂଆଁ ଉଠେ; ଦ୍ୱିତୀୟ ଧୂଆଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶ୍ୱାସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ । ପରେ, ପାହାଡ଼ର ପଙ୍ଖ, ଯାହାକୁ ଇନ୍ଦ୍ର କଟିଦେଇଛନ୍ତି, ତାହା ଦ୍ୱାରା ମଙ୍ଗଳମୟ ଅଗ୍ନିମେଘ ତାଙ୍କ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଯାନ୍ତି । ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶ୍ୱାସରୁ, ବାୟୁର ଶାଖା ଓ ପଙ୍ଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମେଘ, ପୁଷ୍କର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ବର୍ଷା କରନ୍ତି । ମୌନ, ଶବ୍ଦମୟ ଓ ଅପବିତ୍ର ମେଘ ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କ୍ରମକ୍ରମେ କରନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଶୀତଳ ବାୟୁ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅଳ୍ପ ବର୍ଷା କରନ୍ତି । ତେଣୁ, ଯେଉଁ 'ଜୀବକ' ମେଘ ଦୁର୍ବଳ ଓ ହୁଡ଼ା ବିହୀନ, ସେମାନେ ପୃଥିବୀରୁ ଏକ କ୍ରୋଶ ଦୂରେ ରହନ୍ତି । ପାହାଡ଼ ଉପରେ ରହୁଥିବା ମେଘ ଅର୍ଦ୍ଧ କ୍ରୋଶ ଦୂରେ, ଏବଂ ଅଧିକ ବର୍ଷା ଦେଇଥିବା ମେଘ ଏକ ଯୋଜନ ଦୂରେ ଥାଏ । ପୃଥିବୀରୁ ଯେଉଁ ମେଘ ବିଜୁଳି ଗୁଣ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ବର୍ଷା ତିନି ପ୍ରକାରର ହୁଏ । ପଙ୍ଖ ଓ କଳ୍ପବୃକ୍ଷରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସମସ୍ତ ମେଘ ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ; କଳ୍ପ ଶେଷରେ ସେମାନେ ଶରତ୍କାଳ ନାଶ ପାଇଁ ରାତିରେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି । ଯେତେବେଳେ ପକ୍ଷୀ, ପଦ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଜଳ ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ସାଗର ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଏବଂ ସେଠି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରଭୁ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି । ଅଗ୍ନି, ଶ୍ୱାସ, ପକ୍ଷୀ ଓ ମେଘରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଧୂଆଁ ସଦା ପୋଷଣ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ । ପୁଣି, ପୁଣ୍ଡ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ସମସ୍ତ ବର୍ଷା ବିଜୁଳିଜନିତ, ଏଠାରେ ଶୀତଳ ଓ ପ୍ରଚୁର ଅନ୍ନ ହୁଏ; ଏଠାରେ ଯେଉଁ ତୁଷାର ଓ ଶିତଳ ଶିଳା ପଡ଼େ, ସେମାନେ ନାଗମାନଙ୍କ ତୁପିଲା । ଗଙ୍ଗା, ଗଙ୍ଗାଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ବର୍ଷା ଓ ପାହାଡ଼ ଝରଣା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଏହା ପାହାଡ଼ ନଦୀ ଓ ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭରିଯାଏ । ମେଘରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଜଳ ପ୍ରାୟଃ ପରାବହା ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଆମ୍ବିକାଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କୁ ନେଇଯାଯାଏ । ମେନାପତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଅବଶିଷ୍ଟ ବର୍ଷା ଭାରତ ଭୂମିକୁ ଆସି, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ବୃଦ୍ଧି କରେ । ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବର୍ଷାକୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା, ଏବେ ମୁଁ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଫସଲ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କହିବି ।