ମହାବଳଶାଳୀ, ମନସ୍ତତ୍ତ୍ୱର ଉତ୍ତର ପର୍ବତରେ ଏକ ଶୁଭ୍ର ରବି, ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ, ଶତ ଏବଂ ଏଠାରେ ଅଠାରିଟି ଅଧିକ ବୃତ୍ତରେ ଦୌଡ଼େ। ଉତ୍ତର ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଅୟନରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବ ଦିନେ ଦିନେ ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତର ପଥରେ ଗତି କରନ୍ତି। ଦକ୍ଷିଣ ଅୟନରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତି ଏମିତି ତୀବ୍ର ଯେ, ଏହା ମାଟି କୁମ୍ଭାରଙ୍କ ଚକ୍ର ଭଳି ତ୍ୱରିତ ହେଉଛି। ଏହି ତୀବ୍ର ଗତିରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାଦଶ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବିଶାଳ ପୃଥିବୀକୁ ଅତି କ୍ଷିପ୍ର ଭାବେ ଚାଲିଯାନ୍ତି। ଦିନରେ ସେ ତେର ଓ ଅଧା ନକ୍ଷତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଗତି କରନ୍ତି, ଏବଂ ରାତିରେ ଅଠାର ନକ୍ଷତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସଂଖ୍ୟାରେ ଚାଲନ୍ତି। ଉତ୍ତର ଅୟନରେ, କୁମ୍ଭାର ଚକ୍ରର ମଧ୍ୟଭାଗ ଯେମିତି ଧୀରେ ଘୁରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଶାନ୍ତ ଗତିରେ ଚାଲନ୍ତି। ଏହି ଦୀର୍ଘ ସମୟରେ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଋଷିମାନେ ନିର୍ମିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରଥ ପୃଥିବୀର ଅଳ୍ପ ଅଂଶକୁ ମାତ୍ର ଆବର୍ତ୍ତନ କରେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଏହି ହଜାର କିରଣର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ସହ, ତାଙ୍କ ଆଗରେ, ପଛରେ ଓ ତଳେ ଗାନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ନାଗ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ସାଥି ହୋଇ ଚାଲନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ଏକ କିରଣକୁ ଉପରେ ଉଠାଇ ନେଇ, ପରମ ବ୍ରାହ୍ମୀ ସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ, ଋଷିମାନେ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଜଳ ସହିତ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ରାତିର ଜନ୍ତୁମାନେ ସହିତ ସାମ୍ନା କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଆସନ୍ତି, ସେମାନେ ବିନାଶ ପାଇଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହିତ ଅଗ୍ରଗତି କରି, ଉତ୍ତର ଅୟନର ପରେ ଅଠାର ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମାଧ୍ୟମରେ ଚାଲନ୍ତି। ଏହିପରି, ଦିନ ଗଠିତ ହୁଏ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଧୀରେ ଚାଲନ୍ତି; ରାତିରେ ସେ ଦ୍ୱାଦଶ ଓ ଅଧା ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମାଧ୍ୟମରେ ଚାଲନ୍ତି, ଦିନରେ ଅଠାର ନକ୍ଷତ୍ର ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି। ପରେ, କୁମ୍ଭାର ଚକ୍ରର ନାଭିଭାଗରେ ଚକ୍ର ଅଧିକ ଧୀରେ ଘୁରେ, ଯେପରି ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ମୁଣ୍ଡ ମାଟିକୁ ଘୁରାଏ। ପୁରାତନ ମାର୍ଗ ଜାଣିଥିବା ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି—ଏକ ଦିନ ଓ ରାତି ତିରିଶ ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ ଗଠିତ, ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ବୃତ୍ତ ଦୁଇ ଶୀର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରେ। କୁମ୍ଭାର ଚକ୍ରର ମୁଣ୍ଡ ଯେମିତି ମଧ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହେ, ଉତ୍ତାନପାଦ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହମାନେ ସହିତ ଘୁରେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ମୁଖ୍ୟ। ଖଗୋଳ ଶାସ୍ତ୍ରର ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିବା ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି, ତାଙ୍କର ମନ ସେମାନଙ୍କ ସହ ଚାଲେ; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ସ୍ଥାନ ଗ୍ରହଣ କରି ଦଢ଼ ହୋଇ ରହନ୍ତି। ତାଙ୍କର କିରଣ ଓ ବାୟୁ ସହିତ ଦେବତା ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଜଳକୁ ଉଠାନ୍ତି; ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ଦୟାରେ ଏହି ସ୍ଥିରତା ଚିରକାଳ ରହିଥାଏ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉତ୍ତାନପାଦ ଓ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଳକୁ ଉଠାନ୍ତି, ପରେ ଏହି ଜଳ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଯାଏ। ଚନ୍ଦ୍ରରୁ, ଏହି ଜଳ କ୍ରମେ ମେଘକୁ ପହଞ୍ଚେ, ଓ ଜଳଧାରୀମାନେ, ବାୟୁଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇ ତାଙ୍କ ଜଳକୁ ବିମୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ଜଳର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ସହିତ, ପୃଥିବୀରେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି; ଜଳର କ୍ଷୟ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ସଦା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ପରିଭ୍ରମଣ କରୁଛି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ଏହି ଚକ୍ର ଶର୍ବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ: ପୃଥିବୀ, ବାୟୁମଣ୍ଡଳ, ଦ୍ୟୁଲୋକ, ଜଳ, ଅନ୍ନ ଓ ଅମୃତତ୍ୱ। ଜଳ ହିଁ ସମସ୍ତ ଜଗତର ପ୍ରାଣ, ପ୍ରାଣୀ ଓ ଲୋକମାନେ; ଆଉ କଣ କହିବି? ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ବିଶ୍ୱ ଏହିପରି। ପବିତ୍ର ଭଗବାନ ଶିବ ଜଳର ଶାସକ ଭାବେ ବିରାଜମାନ; ଭବ ଦେବତାକୁ ଜଳର ନାଥ ବୋଲି ଘୋଷିତ କରାଯାଇଛି। ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଭବଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ; ଏଥିରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କ'ଣ? ନାରାୟଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟତା, ହରିଙ୍କ ଦିବ୍ୟତା ଜଳରେ ନିର୍ମିତ, ହେ ପ୍ରଭୁ। ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଧାର ଏବଂ ଜଳ ତାଙ୍କ ଆଧାର। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜନ୍ତୁ ଦହିଯାଉଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଗହୁଁ ଦାଣା ହେଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ବାୟୁଦ୍ୱାରା ଉପରକୁ ଉଠନ୍ତି; ଏହି ମାନେ ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ମେଘ ହୁଏ। ଏଭଳି, ଧୂମ, ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁର ଏକତ୍ୱକୁ ମେଘ ବୋଲାଯାଏ। ଏହି ମେଘର ନାଥ ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା, ସେ ଜଳ ବର୍ଷା କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ମେଘ ଯଜ୍ଞର ଧୂମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେମାନେ ସଦା ଦ୍ୱିଜମାନେ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳକର; ଅରଣ୍ୟ ଅଗ୍ନିର ଧୂମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମେଘ ଅରଣ୍ୟ ପାଇଁ ଶୁଭ। ଶବ ଅଗ୍ନିର ଧୂମରୁ ଉପଜିଥିବା ମେଘ ଅଶୁଭ ଆଣେ; ମାୟା ଅଗ୍ନିର ଧୂମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମେଘ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ପାଇଁ ବିନାଶକ। ଏଭଳି ଧୂମର ପ୍ରକାର ଦ୍ୱାରା, ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ କିମ୍ବା ଅମଙ୍ଗଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ। ଏହିପରି, ମାୟା ଧୂମକୁ ଢାକି ରଖିବା ଉଚିତ। ଯଦି ଦ୍ୱିଜ ମାୟା ଧୂମକୁ ଢାକି ନ ରଖେ, ସେ ଜଗତ ବିନାଶର କାରଣ ହେବ। ହେ ଧର୍ମଶୀଳମାନେ, ଏଠାରେ ମେଘମାନେ ଜଳର ଭଣ୍ଡାର ଭାବେ, ବାୟୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଛଅ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ବର୍ଷା କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ବିଜୁଳି, ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନିରୁ ତିନି ପ୍ରକାର ମେଘର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ; ଏହି ତିନି ପ୍ରକାରର ମେଘ ଉଦ୍ଭବ ହେଉଛି, ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ। ମେଘମାନେ ଝରିପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ, ଏହି କାରଣରୁ ସେମାନେ 'ମେଘ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମେଘର ପଖ ଯେଉଁମାନେ କାଠ ବହନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧିଷ୍ଟ। ଘିଅ ଓ କାଠ ମିଶି, ଅଗ୍ନିରୁ ଧୂମ ଉପଜେ; ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରକାରର ଧୂମ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶ୍ୱାସରୁ ଉପଜେ। ପରେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଟା ପାହାଡ଼ର ପଖ ସହ, ଶୁଭ ଅଗ୍ନି ମେଘମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଯାନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶ୍ୱାସରୁ ଉପଜିଥିବା, ବାୟୁର ଶାଖାରୁ ଉପଜିଥିବା, ଏବଂ ପଖରୁ ଉପଜିଥିବା ପୁଷ୍କର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମେଘମାନେ, ସମୟ ଆସିଲେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି। ମୁକ, ଶବ୍ଦମୟ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ ମେଘମାନେ ନିଜ ନିଜ କ୍ରମରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଶୀତଳ ବାୟୁ ସହିତ, ସେମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଳ୍ପ ବର୍ଷା କରନ୍ତି। 'ଜୀବକ' ମେଘମାନେ, ଦୁର୍ବଳ ଓ ବିଦ୍ୟୁତ୍ହୀନ, ପୃଥିବୀରୁ ଏକ କ୍ରୋଶ ଦୂରେ ରହନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଥିବା ମେଘମାନେ ଅର୍ଧ କ୍ରୋଶ ଦୂରେ, ଓ ଅଧିକ ବର୍ଷାକାରୀ ମେଘମାନେ ଏକ ଯୋଜନ ଦୂରେ ଥାନ୍ତି।