ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରେ, ସେ ଏକ ଛାଡ଼ା ତୀର ଭଳି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଚଳିଥାଏ, ତାରାମଣ୍ଡଳର ଚକ୍ରକୁ ଉଠାଇ ନିଅନ୍ତି, ଏବଂ ଏହାକୁ ସଦା ଚାଲି ଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୁରାନ୍ତ ପୁରୀକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେ ଶକ୍ରଙ୍କ ନାଥ ହୁଅନ୍ତି; ସେ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ସନ୍ଧ୍ୟା ଗ୍ରହମାନେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଦେଖାଯାଏ, ଓ ଦ୍ୱିଜଗଣ। ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ରାତିର ଶେଷରେ ସୁଖାବତୀରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇଥାଏ, ଏବଂ ପ୍ରଭାତେ ବିଭାରେ ପୁନଃ ଅସ୍ତ ହୋଇଥାଏ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ। ଅମରାବତୀରେ ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରେ, ସେପରି ସମ୍ୟମନୀ, ସୁଖ, ଏବଂ ବିଭାରେ ଯାଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପକ୍ଷୀ ଚାଲିଥାଏ। ଅଗ୍ନେୟ ଦିଗରେ ଦିନ ମଧ୍ୟାନ୍ହ ହେବାବେଳେ, ନୈରୃତ ଦିଗରେ ପ୍ରଭାତ ହୁଏ, ଓ ଦ୍ୱିଜଗଣ, ବାୟୁ ଦିଗରେ ଏ ସମୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ରାତି ହୁଏ। ଈଶାନ୍ୟ ଦିଗରେ ଏହା ଆରମ୍ଭ ରାତି ହେଉଛି, ଏହି ଚଳନ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଏଭଳି ଚାଲିଥାଏ। ଏହିପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୁଷ୍କରର ମଧ୍ୟକୁ ଯାଇଥିବା ଦିନରେ, ତାହାର ଗତିକୁ ଶୁଣ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପୃଥିବୀର ତିରିଶ ଡିଗ୍ରୀ ଅଂଶ ଚାଲିଯାଏ; ଏବେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ କେତେ ଯୋଜନା ଚାଲିଥାଏ ସେଥିରେ ଶୁଣ। ଏହା କଥାଯାଏ ଏକତିସ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନା ଏବଂ ଏହାରେ ପଞ୍ଚାଶ ହଜାର ଯୋଜନା ଯୋଗ ହୁଏ। ଏହା ଭାସ୍କରର ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଆଧାରିତ ଗତି; ଏହି ମାପ ଅନୁଯାୟୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ପହଁଚିଲେ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯାଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସୌମ୍ୟ ଦିଗକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ, ଏବଂ ପୁଷ୍କରର ମଧ୍ୟରେ ଦକ୍ଷିଣ ଅୟନରେ ଭ୍ରମଣ କରେ। ମନର ଉତ୍ତର ପର୍ବତରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପ୍ରଭୁ, ଏକ ଶତ ଚକ୍ର ଏବଂ ଅଠିଆ ଅଧିକ ଭ୍ରମଣ କରେ, ଓ ବଳବାନ। ବାହ୍ୟ ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ଗତ ପଥ ଉତ୍ତର ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଅୟନ ପାଇଁ ବିବରଣ କରାଯାଇଛି; ପ୍ରତିଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ଚକ୍ର ମାନେ ମାଧ୍ୟମରେ ଚଳିଥାଏ। ଏକ କୁମ୍ଭକାରର ଚକ୍ର ଯେପରି ଦ୍ରୁତ ଘୁରିଥାଏ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଏଭଳି ଦ୍ରୁତ ଚଳିଥାଏ। ଏହିପରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିଶାଳ ପୃଥିବୀକୁ ଅତି କ୍ଷିପ୍ର ଗତିରେ ଦୁଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦକ୍ଷିଣ ଅୟନରେ ଚାଲିଯାଏ। ଦିନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତେର ଅଧା ନକ୍ଷତ୍ର ଭ୍ରମଣ କରେ, ଏବଂ ସେତିକି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏହି ନକ୍ଷତ୍ର ମାନେ ମାଧ୍ୟମରେ ଚଳିଥାଏ; ରାତିରେ ସେ ଏହିପରି ଅଠରେ ନକ୍ଷତ୍ର ଭ୍ରମଣ କରେ। କୁମ୍ଭକାରର ଚକ୍ର ମଧ୍ୟକୁ ଯେପରି ହେଉଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତର ଅୟନରେ ଧୀର ଗତିରେ ଚଳିଥାଏ। ଏହି ଦୀର୍ଘ ସମୟରେ, ଆଦିତ୍ୟ ଏବଂ ଋଷିମାନେ ନିମିତ୍ତ କରିଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଥ କେବଳ ଅଳ୍ପ ଭାଗ ପୃଥିବୀକୁ ଢାକିଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଏହି ହଜାର କିରଣ ଦେଇ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଲୋକିତ କରେ; ଏହାର ସାମ୍ନା, ପଛ, ତଳ ଦିଗରେ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ସର୍ପ ମୁଖ୍ୟ ଏବଂ ରାକ୍ଷସମାନେ ସାଥିରେ ଚାଲନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାର କିରଣ ଉପରେ ଉଠାଇ ନିଅନ୍ତି, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମୀ ସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ; ସାନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ଋଷିମାନେ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଜଳ ସହିତ, ସେ ରାତିର ନିବାସୀମାନେ ସାମ୍ନା କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ଆସନ୍ତି ତାହାକୁ ବିନାଶ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହିତ ଏଠାରେ ଚଳିଥାଏ, ଉତ୍ତର ଅୟନର ଶେଷ ଭାଗରେ ଏଠି ଅଠରେ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭ୍ରମଣ କରେ। ଏଭଳି ଦିନ ଗଠିତ ହୁଏ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଧୀର ଗତିରେ ଚଳିଥାଏ; ରାତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାଦଶ ଅଧା ନକ୍ଷତ୍ର ଏବଂ ଏତିକି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭ୍ରମଣ କରେ, ଦିନରେ ସେ ଅଠରେ ନକ୍ଷତ୍ର ଚଳିଥାଏ। ପରେ, ଚକ୍ର ନାଭିରେ ଅଧିକ ଧୀର ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି କେନ୍ଦ୍ରର ଦଣ୍ଡ ଏକ ମାଟିର ଗୋଲକୁ ଘୁରାଏ। ପୁରାତନ ପଥ ଜଣା ଥିବା ମାନେ କହନ୍ତି, ଏକ ଦିନ ଏବଂ ଏକ ରାତି ତିରିଶ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଗଠିତ, ଯେପରି ଚକ୍ର ଦୁଇ ଶୀର୍ଷ ମାନେ ମାଧ୍ୟମରେ ଘୁରିଥାଏ। କୁମ୍ଭକାରର ଚକ୍ରର ହବ୍ ଯେପରି କେନ୍ଦ୍ରରେ ରହିଥାଏ, ଏହିପରି ଉତ୍ତାନପାଦ ଗ୍ରହମାନେ ସହିତ ଘୁରିଥାଏ, ସେ ମଧ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ। ତାର ମନ ଏହା ସହିତ ଚଳିଥାଏ, ଏହିପରି ଉତ୍ତାନପାଦ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ସ୍ଥାନ ନେଇ ଉଭୟ ଥାଏ। ତାର କିରଣ ସହିତ, ଦେବତା ବାୟୁ ସହିତ ସମସ୍ତଠାରୁ ଜଳ ଉଠାନ୍ତି; ଉତ୍ତାନପାଦର କୃପାରେ ଏହାର ସ୍ଥିରତା ସଦା ରହିଥାଏ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉତ୍ତାନପାଦ ଏବଂ ପିତା ପାଇଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଳ ଉଠାଇଥାଏ, ଏବଂ ଏହା ଧୀରେ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଯାଏ। ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ଏହା କ୍ରମେ ମେଘକୁ ଯାଏ, ଏବଂ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତିତ ଜଳଧାରୀମାନେ ତାହାର ଜଳ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ଜଳ ସହିତ ପୃଥିବୀରେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ଜଳର କୌଣସି ବିନାଶ ନାହିଁ, ଏହା ସଦା ଘୁରିଥାଏ। ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଏହି ଚକ୍ର ଶର୍ବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ: ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ସ୍ୱର୍ଗ, ଜଳ, ଖାଦ୍ୟ, ଏବଂ ଅମୃତ। ଜଳ ଏହି ଜଗତର ପ୍ରାଣ; ସମସ୍ତ ଜୀବ ଏବଂ ଲୋକମାନେ ଏହାରୁ ଜୀବନ ନେଇଥାଏ; ଏହା ଚଳିତ ଏବଂ ଅଚଳ ଦୁଇ ଜଗତର ଆଧାର। ଶିବ ଜଳର ନାଥ ଭାବରେ ନିର୍ମିତ; ଭବ ଦେବ ଜଳର ନାଥ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସମଗ୍ର ଜଗତ ଭବର ସ୍ୱରୂପ; ଏଥିରେ କୌଣସି ଆଶ୍ଚର୍ଯ ନାହିଁ। ନାରାୟଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟତା, ହରିଙ୍କ ଦିବ୍ୟତା ଜଳରେ ନିର୍ମିତ, ଓ ପ୍ରଭୁ। ବିଷ୍ଣୁ ଜଗତର ଆଧାର, ଏବଂ ଜଳ ତାହାର ଆଧାର। ଚଳିତ ଏବଂ ଅଚଳ ଜୀବମାନେ ଦହିଯାଉଥିବାବେଳେ, ଗହୁଁ ଦାଣା ଭଳି ଉପରକୁ ଉଠିଯାଏ, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚଳିଥାଏ; ଏହା ଅଗ୍ନି ଏବଂ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ମେଘ ହୋଇଯାଏ। ଏପରି ଧୂଆଁ, ଅଗ୍ନି ଏବଂ ବାୟୁର ସଂଯୋଗକୁ ମେଘ ବୋଲାଯାଏ। ମେଘର ନାଥ ହଜାର ଆଖି ଥିବା, ଜଳ ବର୍ଷା କରନ୍ତି। ୟଜ୍ଞର ଧୂଆଁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମେଘ ସଦା ଦ୍ୱିଜମାନେ ପାଇଁ ଉପକୃତି ଆଣିଥାଏ; ଅଗ୍ନିକାଣ୍ଡ ଧୂଆଁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମେଘ ଅରଣ୍ୟ ପାଇଁ ଉପକୃତି ଆଣିଥାଏ। ଶବ ଧୂଆଁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମେଘ ଅପଶ୍ରୟ ଆଣିଥାଏ; ମନ୍ତ୍ର ଅଗ୍ନି ଧୂଆଁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମେଘ ଜୀବମାନେର ନାଶ ପାଇଁ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଧୂଆଁର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଜଗତର ଉପକୃତି କିମ୍ବା କ୍ଷତି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ। ଏହିପରି, ମନ୍ତ୍ର ଧୂଆଁ ଆଡ଼କୁ ଦେବା ଉଚିତ।