ଏହି ଉତ୍କଳ ଦେଶର ମହାନ୍ତି ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ, ଏକ ସମୟରେ ବୃତ୍ରରିପୁ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ନାୟକ ଓ ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳର କାରଣ, ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ଏକ ଯକ୍ଷଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ତୁମେ କିଏ?”—ଜିଜ୍ଞାସାରେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା। ଏହା ପରେ ଯକ୍ଷ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇ ଚାଲିଗଲେ; ଏହି ସମୟରେ ହିମବତଙ୍କ କନ୍ୟା ଅମ୍ବିକା, ମଙ୍ଗଳମୟ ମୁହଁ ଓ ଅନେକ ସୁନ୍ଦର ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ଉମା, ସେଠାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ବୃତ୍ରରିପୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଅମ୍ବିକାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ କ’ଣ? ଅମ୍ବିକା, ଯକ୍ଷ ରୂପ ଏଠାରେ ଅଛି।” ସେମାନେ ରାସ୍ତାରେ ସିଂହୀ ପରି ଚଳିଥିବା, ମଜାଙ୍କ କନ୍ୟା, ଲାଲ, ସ୍ବେତ ଓ କଳା ରଙ୍ଗର ଉମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ଦେବୀ-ଦେବତାମାନେ ଉମାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଆଦି ପ୍ରକୃତି ଓ ଜୀବମାନଙ୍କର କାରଣ; ଯକ୍ଷ ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ଅନୁଗତ।” ତେଣୁ, ଦ୍ୱିଜ, ଅଜଜନ୍ମାଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲା; ଏବଂ ତା ଅଣ୍ଡୁରୁ ଅଜଜନ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଓ ଆଲୋକ ରାଜ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ତତ୍ତ୍ୱ ଅଜଜନ୍ମା। ଏବେ, ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କହିବି—ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟ ଭୂମିକା ଦେଖି ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ଗତି ବୁଝିବା ପାଇଁ, କୋସ୍ମିକ ଅଣ୍ଡୁ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋକମୟ ଅଂଶମାନଙ୍କର ଚଳାଚଳ ବିବରଣା କରିବି। ମନଠାରୁ ଉପରେ, ମେରୁ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ମହେନ୍ଦ୍ର ନଗର ଅଛି; ଦକ୍ଷିଣରେ ଭାନୁପୁତ୍ର ଓ ଵାରୁଣ, ଵାରୁଣୀ ସହିତ ଅଛନ୍ତି। ସୋମ ଦିଗରେ ବିଶାଳ ସୌମ୍ୟ ନଗର ଅଛି; ଏହି ଦିଗମାନେ ରକ୍ଷକ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନିବାସ—ଅମରାବତୀ, ସମ୍ୟମନୀ, ସୁଖ, ଓ ଵିଭା—ସେମାନେ ନିଜ ଅନୁକ୍ରମରେ ଅଛନ୍ତି। ବିଶ୍ୱର ରକ୍ଷକମାନଙ୍କଠାରୁ ଉପରେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ, ଦକ୍ଷିଣ ଉତ୍ତରାୟଣରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେଉଁପଥରେ ଚଳିଥାଏ, ତାହା କଣ, ଶୁଣ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରିଲେ, ତା ଏକ ଛୁଟିଥିବା ତୀର ପରି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଚଳିଥାଏ, ଆଲୋକମୟ ଚକ୍ରକୁ ଧରି ଏହାକୁ ଉପରେ ଉପରେ ଚଳାଇଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୁରାନ୍ତ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ, ସେ ଶକ୍ରଙ୍କ ନାୟକ ହେଉଛନ୍ତି; ଏହି ସମୟରେ ସମସ୍ତ ସନ୍ଧ୍ୟାଗ୍ରହ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉଛନ୍ତି, ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ଦ୍ୱିଜ। ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ରାତି ଶେଷରେ ସୁଖାବତୀରେ ଅଛି, ଏବଂ ଦୁପ୍ରଭାତରେ ଵିଭାରେ ପୁନଃ ଅସ୍ତ ହେଉଛି। ଅମରାବତୀରେ ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରେ, ସେପରି ସମ୍ୟମନୀ, ସୁଖ ଓ ଵିଭାକୁ ଉପଲକ୍ଷ କରି, ଏହି ପକ୍ଷୀ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଅଗ୍ରସର ହୁଏ। ଅଗ୍ନେୟ ଦିଗରେ ଦିନ ଅପରାହ୍ନ ଓ ନୈରୃତ ଦିଗରେ ପ୍ରଭାତ ହୁଏ, ଦ୍ୱିଜ; ଏବଂ ବାୟୁ ଦିଗରେ ଦୀର୍ଘ ରାତି ହୁଏ, ତାହା ବହୁତ କଠିନ। ଈଶାନ୍ୟ ଦିଗରେ ଆରମ୍ଭ ରାତି ହୁଏ, ଏହି ଗତି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଅଛି; ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୁଷ୍କର ମଧ୍ୟରେ ଚଳିଥାଏ, ତା ଗତି ଶୁଣ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପୃଥିବୀର ତିରିଶି ଡିଗ୍ରୀ ଅତିକ୍ରମ କରେ; ଏବେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ କେତେ ଯୋଜନ ଚଳିଥାଏ ଶୁଣ। ଏହା ସ୍ମୃତିରେ ଅଛି—ଏକତିଶି ଲକ୍ଷ ଏବଂ ପଚାଶ ହଜାର ଯୋଜନ ଯୋଗ ହୁଏ। ଏହା ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଆଧାରିତ ବିଶାଳ ଭାସ୍କରର ଗତି; ଏହି ମାପ ଅନୁଯାୟୀ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ପହଁଚିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସୌମ୍ୟ ଦିଗକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ, ଉତ୍ତର ଦିନରେ; ପୁଷ୍କର ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ଉତ୍ତରାୟଣରେ ଚଳିଥାଏ। ମନର ଉତ୍ତର ପ୍ରାଣ୍ତରେ, ଚମକୁଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ, ନାୟକ, ଏକ ଶତ ଚକ୍ର ଓ ଅଠିଅଠି ଅଧିକ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ବଲିଅ। ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ପଥ ଉତ୍ତରାୟଣ ଓ ଦକ୍ଷିଣାୟଣ ପାଇଁ ବିବରଣା ହେଲା; ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ସେହି ଚକ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଏକ କୁମ୍ଭକାରର ଚକ୍ର ଯେପରି ଦ୍ରୁତ ଚଳିଥାଏ, ତେଣୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ଗତିରେ ଦ୍ରୁତ ଚଳିଥାଏ। ତେଣୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିଶାଳ ପୃଥିବୀକୁ ଅତି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସମୟରେ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ଦକ୍ଷିଣ ଉତ୍ତରାୟଣରେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଦ୍ୱାଦଶ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଚଳିଥାଏ। ଦିନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତେର ଓ ଅଧା ନକ୍ଷତ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରେ, ଏବଂ ଏତିକି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏହି ନକ୍ଷତ୍ର ଚଳିଥାଏ; ରାତିରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ଉପାୟରେ ଅଠର ନକ୍ଷତ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରେ। କୁମ୍ଭକାର ଚକ୍ରର କେନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ଦୀର୍ଘ ଗତିରେ ଚଳିଥାଏ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତର ଗତିରେ ମନ୍ଦ ଚଳିଥାଏ। ଏହି ଦୀର୍ଘ ସମୟରେ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଋଷିମାନେ ନିର୍ମିତ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଥ କେବଳ ଅଳ୍ପ ଭାଗ ପୃଥିବୀ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ହଜାର ରଶିମାନେ ଶୋଭିତ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଲୋକିତ କରି, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବ, ପଛ ଓ ତଳରେ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ନାଗପ୍ରମୁଖ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଅଛନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ରଶି ଉପରେ ଉଠାଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମୀ ସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ସନ୍ଧ୍ୟାରେ, ଋଷିମାନେ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଜଳ ସହିତ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ରାତିବାସୀମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ସେମାନେ ଆସିଥିବାକୁ ବିନାଶ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହିତ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ, ଉତ୍ତର ଗତିର ଶେଷ ଭାଗରେ ଅଠର ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଏପରି ଦିନ ଗଠିତ ହୁଏ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦ ଗତିରେ ଚଳିଥାଏ; ରାତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାଦଶ ଓ ଅଧା ନକ୍ଷତ୍ର ଏତିକି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ଦିନରେ ଅଠର ଅତିକ୍ରମ କରେ। ତାପରେ, ଚକ୍ର ନାଭିରେ ଅଧିକ ମନ୍ଦ ଚଳିଥାଏ, ଯେପରି କେନ୍ଦ୍ର ଥିବା ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ମାଟିର ଭାର ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ପୁରାତନ ଉପାୟ ଜଣା ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି—ଏକ ଦିନ ଓ ଏକ ରାତି ତିରିଶି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଗଠିତ, ଯେପରି ଚକ୍ର ଦୁଇ ପ୍ରାଣ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। କୁମ୍ଭକାର ଚକ୍ରର ନାଭି କେନ୍ଦ୍ରରେ ଅଛି, ତେଣୁ ଉତ୍ତାନପାଦ ଗ୍ରହମାନେ ସହିତ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ। ଖଗୋଳ ଶାସ୍ତ୍ର ଜଣା ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି—ତାଙ୍କର ମନ ସେମାନେ ସହିତ ଚଳିଥାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କଠାରେ ନିବେଶ ନେଇ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ରଶି ସହିତ, ବାୟୁ ସହିତ, ସମସ୍ତଠାରୁ ଜଳ ଉଠାଇଥାଏ; ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ଦୟାରେ ଏହି ସ୍ଥିରତା ସଦା ବଞ୍ଚିଥାଏ।