ଏହି ଦିବ୍ୟ କଥାରେ, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭର ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣା ମିଳିଥାଏ । ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଏତେ ବିସ୍ତୃତ ଯେ, ହଜାର-ହଜାର କୋଟି ଡିଂଗାର ମତି ଅନେକ ଡିଂଗା (ଅଣ୍ଡ) ରୂପେ ବିସ୍ତାରିତ ଅଛି । ପ୍ରାଚୀନ ପ୍ରକୃତି ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳକୁ, ଉପର, ତଳ, ଏବଂ ଚାରିପାଖ ଭିତରେ ବ୍ୟାପିଛି । ଏହି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଡିଂଗା ଭିତରେ ଚୌଦ୍ଦ ଲୋକ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଡିଂଗାର କାରଣ ମହେଶ୍ଵର ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି—ଡିଂଗା ଭିତରେ, ବାହାରେ, ଏବଂ ତାହାର ଆବରଣରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅଛନ୍ତି । ଅନ୍ଧକାରର ଶେଷ ଏବଂ ଅନ୍ଧକାର ପରେ, ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି ଧାରଣ କରିଥିବା ମହେଶ୍ଵର ସ୍ଥିତି ଅଛନ୍ତି—ଏହି ମହାଦେବଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ । ଶରୀର ନଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମାନେ ଏହି ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି ଶର୍ବଙ୍କର ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରୀର ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଅଟୁଟ ଅଛି । ଦିବ୍ୟ ପ୍ରକୃତି ତାଙ୍କର ଜାୟା, ମହତ୍ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନ, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଦେହରେ ଅଭିମାନ କରନ୍ତି ସେମାନେ ତାଙ୍କର ପଶୁ ଓ ଦାସ । ଏହି ଭଗବାନ୍ ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ନଥିବା, ଅତୀତ ଓ ଅନନ୍ତ; ସପ୍ତ ପ୍ରଧାନ ଓ ପ୍ରଧାନର ଆକାର, ଷୋଡଶାଙ୍ଗ ମହେଶ୍ଵର ଏବଂ ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି ଏକେଉଁଜଣ । ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ, ଏହି ପୃଥିବୀ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛି; ପାହାଡ଼, ମେଘ, ସମୁଦ୍ର, ତାରାମଣ୍ଡଳ, ଦେବତାମାନେ (ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ) ଏବଂ ଯାହା କିଛି ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ, ସବୁ ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ ଅଛି । ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଯକ୍ଷକୁ ଦେଖି, ଦେବତାମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଲେ—‘ଏହା କି?’ ନିଶ୍ଚିତ ଜାଣିବାକୁ ଅଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତା ଯକ୍ଷଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ଶୁନ୍ୟ ହୋଇଗଲା । ଅଗ୍ନି ସେଠାରେ ଏକ ଘାସର ତିଆଁକୁ ମଧ୍ୟ ପୋଡ଼ି ପାରିଲେନି, ବାୟୁ ଏହି ଘାସକୁ ହଳାଇ ପାରିଲେନି, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ବ୍ୟବହାର କରିପାରିଲେନି । ତାପରେ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ବୃତ୍ରରିପୁ, ଦେବତାମାନେଙ୍କ ନାୟକ, ଏହି ଯକ୍ଷଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: ‘ଆପଣ କିଏ?’ ସେତେବେଳେ ଯକ୍ଷ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ ଏବଂ ଚାଲିଗଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ହିମବତଙ୍କ କନ୍ୟା ଉମା, ଶୁଭ୍ର ମୁହଁ ଓ ଅନେକ ଶୋଭାମୟ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ଅମ୍ବିକା ଏଠାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ । ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ଯିଏ ସିଂହନୀ ଭଳି ଚଳନ କରନ୍ତି, ମଜାଙ୍କ କନ୍ୟା ଉମା, ଯିଏ ଲାଲ, ଧଳା ଓ କଳା ରଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ । ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ଦାନବମାନେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ । ଉମା କହିଲେ: ‘ମୁଁ ଆଦି ପ୍ରକୃତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବର କାରଣ; ଯକ୍ଷ ମୋର ଆଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ଅଛି ।’ ଏହିପରି, ଅଜନ୍ମାଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ; ଏହି ଡିଂଗାରୁ ଅଜନ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ, ତାଙ୍କୁ ଠାରୁ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଓ ଜ୍ୟୋତିର୍ଲୋକ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି, ଯାହାର ସାର ଅଜନ୍ମା । ଏବେ ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ବିଶ୍ୱ ଡିଂଗା ଭିତରେ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଗ୍ରହମାନେ କିପରି ଚଳନ କରନ୍ତି ତାହା କହିବି, ଯାହା ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ଗତି ବୁଝିବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ । ମନର ଉପରେ, ମେରୁ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ମହେନ୍ଦ୍ରପୁରୀ ଅଛି; ଦକ୍ଷିଣରେ ଭାନୁପୁତ୍ର, ବରୁଣ ଏବଂ ବାରୁଣୀଙ୍କ ସହର ଅଛି । ସୋମ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଶାଳ ସୌମ୍ୟପୁରୀ ଅଛି; ଏହି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦିଗପାଳମାନେ ବସିଛନ୍ତି—ଅମରାବତୀ, ସଂୟମନୀ, ସୁଖ, ବିଭା ପ୍ରଭୃତି । ଦିଗପାଳମାନଙ୍କ ଉପରେ, ଦକ୍ଷିଣାୟନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିପରି ଗତି କରନ୍ତି, ତାହା ଶୁଣ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ତିନି ଧନୁର୍ବାଣ ଭଳି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଚଳି, ତାରାମଣ୍ଡଳ ଚକ୍ରକୁ ଧାରଣ କରି ସେଥିରେ ଚଳିଥାଏ । ପୁରାନ୍ତପୁରୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନାଥ ହୁଏ; ସେ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ସାନ୍ଧ୍ୟା ଗ୍ରହ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଦେଖାଯାଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ସୁଖବତୀରେ ରାତି ଶେଷରେ ଅଛି, ଏବଂ ବିଭାରେ ପୁନି ଉଦୟ ହୁଏ । ଅମରାବତୀରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଭଳି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧକାର ନାଶ କରେ; ସେଉଁପରି ସଂୟମନୀ, ସୁଖ ଓ ବିଭାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚଳିଥାଏ । ଅଗ୍ନିୟ ଦିଗରେ ଦିନ ମଧ୍ୟାନ୍ହ, ନୈୃତ୍ୟରେ ପ୍ରଭାତ, ଏବଂ ବାୟୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ଗଭୀର ରାତି ଅଛି । ଈଶାନ୍ୟ ଦିଗରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଏହିପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୁଷ୍କର ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଚଳିଥାଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୃଥିବୀର ତିରିଶି ଅଂଶ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅତିକ୍ରମ କରେ; ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ୩୧ ଲକ୍ଷ ଏବଂ ୫ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନା ଅତିକ୍ରମ କରେ । ଏହି ଭାବରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯିବାବେଳେ, ସେ ସୌମ୍ୟ ଦିଗକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ; ପୁଷ୍କର ମଧ୍ୟରେ ଦକ୍ଷିଣାୟନରେ ଘୁଞ୍ଚିଥାଏ । ମନପର୍ବତର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ଶତ ଚକ୍ର ଓ ଅଷ୍ଟି ଅଧିକ ଚକ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରେ । ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତଃପଥ ଉତ୍ତରାୟଣ ଓ ଦକ୍ଷିଣାୟଣ ପାଇଁ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ଏହି ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଚଳିଥାଏ । କୁମ୍ଭାରଙ୍କ ଚକ୍ର ଭଳି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଚଳିଥାଏ । ଏହିପରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅତି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସମୟରେ ବିଶାଳ ପୃଥିବୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ; ଦକ୍ଷିଣାୟନରେ ବାରଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଚଳିଥାଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନରେ ତେର ଓ ଅର୍ଧ ନକ୍ଷତ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରେ, ଏବଂ ରାତିରେ ଏହିପରି ଅଠର ନକ୍ଷତ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରେ । କୁମ୍ଭାର ଚକ୍ରର ମଧ୍ୟଭାଗ ଯେପରି ଧୀରେ ଚଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତରାୟଣରେ ଧୀରେ ଚଳିଥାଏ । ଏହି ଦୀର୍ଘ ସମୟରେ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଋଷିମାନେ ସ୍ଥାପିତ କରିଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟରଥ କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାଗ ପୃଥିବୀ ଅତିକ୍ରମ କରେ । ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସହସ୍ରକିରଣ ଧାରଣ କରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଲୋକିତ କରେ; ତାଙ୍କର ସାମ୍ନା, ପଛ, ତଳେ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ନାଗପ୍ରଧାନ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଅଛନ୍ତି । ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର କିରଣ ଉପରେ ଆକୁଞ୍ଚିତ କରି, ପରମ ବ୍ରାହ୍ମୀ ସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ସଂଧ୍ୟାବେଳେ, ଋଷିମାନେ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଜଳ ସହିତ, ସେ ରାତିର ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଅନ୍ତି । ଏହାପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ପଥରେ ଆସନ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ ବିନାଶ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଉତ୍ତରାୟଣର ପରେ ଅଠର ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଚଳିଥାଏ ।