ମୁଁ ଏଠାରେ ସଂକ୍ଷେପରେ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମରେ ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବତମାନଙ୍କର ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବି—ପ୍ରଥମେ ଭିଦ୍ରୁମ ପର୍ବତ, ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଉଛି ହେମପର୍ବତ। ତୃତୀୟ ପର୍ବତକୁ ଦ୍ୟୁତିମାନ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଚତୁର୍ଥ ପୁଷ୍ପିତ, ପଞ୍ଚମ କୁଶେଶୟ ଏବଂ ଷଷ୍ଠ ହରିଗିରି ନାମରେ ପରିଚିତ। ସପ୍ତମ ପର୍ବତ ମନ୍ଦାର, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଏବଂ ମହାଦେବଙ୍କ ନିବାସସ୍ଥଳୀ। ଏଠାରେ ମନ୍ଦା ନାମକ ଏକ ନଦୀ ଅଛି, ଏବଂ ମନ୍ଦାର ପର୍ବତ ଏହି ଜଳକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବାରୁ ଏହି ନାମ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠାରେ ବୃଷଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ୍ ଶିବ, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ସୋମ ଓ ନନ୍ଦୀ ସହିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମହଲରେ ବିରାଜିତି। ପୂର୍ବକାଳରେ ମନ୍ଦାର ଦ୍ୱାରା କଠିନ ତପସ୍ୟା କରି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରାଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ଅବିମୁକ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବର ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ପରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଅମ୍ବା ସହିତ ନିବାସ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରାଯିବା ପରେ, ସେ ଅବିମୁକ୍ତରୁ ମନ୍ଦାରକୁ ଆସି ଏଠାରେ ନିବାସ କରିଥିଲେ। ଏଠାରେ ନନ୍ଦୀ ଓ ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ସହିତ ସୋମ ଅବିଚ୍ୟୁତ ରହନ୍ତି। କ୍ରଉଞ୍ଚ ଦ୍ୱୀପରେ ସପ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବତ ଅଛନ୍ତି—ପ୍ରଥମ କ୍ରଉଞ୍ଚ, ଦ୍ୱିତୀୟ ବାମନକ, ତୃତୀୟ ଅନ୍ଧକାରକ, ଏହା ପରେ ଦିଭାବୃତ ପର୍ବତ, ପୁନି ଦିଭାବୃତ ପରେ ବିବିନ୍ଦ, ଏହା ପରେ ପୁଣ୍ଡରୀକ ଏବଂ ଶେଷରେ ଦୁନ୍ଦୁଭିସ୍ୱନ। ଏହି ସପ୍ତ ମଣିମୟ ପର୍ବତ କ୍ରଉଞ୍ଚ ଦ୍ୱୀପର ଅଂଶ। ଏହିପରି ଶାକ ଦ୍ୱୀପରେ ମଧ୍ୟ ସପ୍ତ ପର୍ବତ ଅଛି—ଉଦୟ, ରୈବତ, ଶ୍ୟାମକ, ରାଜତ, ଅମ୍ବିକେୟ, ଏବଂ ତାହା ପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଔଷଧି ଭରିଥିବା ପର୍ବତ, ଏବଂ କେସରୀ ନାମକ ପର୍ବତଯାଁଠାରୁ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପୁଷ୍କର ଦ୍ୱୀପରେ ଏକ ଏକମାତ୍ର ଦୃଢ଼ ଶିଳାମୟ ମହାପର୍ବତ ଅଛି, ଯାହା ରତ୍ନମୟ ଶିଖର ଓ ଉଚ୍ଚ ପାହାଡ଼ର ଦଳା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ଏହି ପର୍ବତ ଦ୍ୱୀପର ପୂର୍ବାର୍ଧରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଶିଖର ସହିତ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ପଞ୍ଚାଶି ହଜାର ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚ ଓ ଚଉତ୍ରିଶି ହଜାର ଯୋଜନ ତଳକୁ ବିସ୍ତୃତ। ଦ୍ୱୀପର ଅର୍ଧ ଅଂଶକୁ ଘେରି ମାନସୋତ୍ତର ପର୍ବତ ବିଦ୍ୟମାନ, ଯାହା ନବ ଚନ୍ଦ୍ରର ନିମ୍ନ ଆଲୋକ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ପଞ୍ଚାଶି ହଜାର ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚ, ଏବଂ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସମାନ ଚୌଡ଼ା ଓ ଗୋଳ। ପଶ୍ଚିମ ଅଂଶରେ ମାନସ ପର୍ବତ ଏକାଏକି ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଭୂମିକୁ ଧାରଣ କରୁଛି ଏବଂ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ। ଏହି ଦ୍ୱୀପରେ ଦୁଇଟି ପବିତ୍ର ଏବଂ ଶୁଭ ଭୂମି ଅଛି—ରାଜତ ଓ ମାନସ୍ୟ, ଯେଉଁ ଗୁଡ଼ିକି ପର୍ବତ ଚାରିପାଖରେ ଅଛି। ମାନସ ପରିଧି ବାହାରେ ମହାବୀତ ଏବଂ ଭିତରେ ଧାତକୀଖଣ୍ଡ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି। ପଦ୍ମଦ୍ୱୀପ ସବୁଦିଗୁ ମିଷ୍ଟି ଜଳ ଓ ଦହିର ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି, ଏହି ଦ୍ୱୀପ ପୁଷ୍କର ଦ୍ୱୀପ ଭଳି ଏକାକାର ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱୀପ ସପ୍ତ ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱୀପ ପରେ ଏକ ସମୁଦ୍ର ଅଛି, ଏହିପରି ସପ୍ତମ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଚକ୍ର ଚାଲିଥାଏ। ପୁଷ୍କର ପରେ ସମସ୍ତକୁ ଚାରିପାଖରେ ଘେରି ମିଷ୍ଟି ଜଳର ମହାସାଗର ଅଛି। ଏହା ପରେ ଦୁଇଗୁଣି ବଡ଼ ଏବଂ ଏକ ଶିଳାଖଣ୍ଡ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ନିର୍ମିତ। ଏହା ପରେ ଏକ ସୀମା ପର୍ବତ ଅଛି, ଯାହା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଅନୁଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦୁହେଁ, ଯାହାକୁ ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତ କୁହାଯାଏ। ଏହି ପର୍ବତ ଯେଉଁଯାଏଁ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଅଂଶ ବିସ୍ତୃତ, ସେଉଁଠାଏଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀ ଚାଲିଛି, ଏହି ପର୍ବତର ଉଚ୍ଚତା ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନ ଓ ଏହିପରି ଚଉଡ଼ା ମଧ୍ୟ। ଏହାର ନିକଟ ଅଂଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ପହଞ୍ଚେ, ଦୂର ଅଂଶରେ ଚିରନ୍ତନ ଅନ୍ଧକାର ରହିଥାଏ, ଏହିଠାରୁ ଏହାକୁ ଲୋକାଲୋକ କୁହାଯାଏ। ଏହିଭଳି ପୃଥିବୀ ଲୋକର ସୀମା ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପୃଥିବୀ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ଅଞ୍ଚଳ, ଧ୍ରୁବ ତାରା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସପ୍ତ ବାୟୁର ଚକ୍ର—ଆଵହ, ପ୍ରଵହ, ଅନୁଵହ, ସଂଵହ, ବିଵହ, ପରାଵହ ଏବଂ ସପ୍ତମ ପରିଵହ—ଏହିମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏଠାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ଏହିପରି ମେଘ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରାମଣ୍ଡଳ, ଗ୍ରହ, ସପ୍ତ ଋଷି ଓ ଧ୍ରୁବ ତାରା ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅନୁକ୍ରମିତ ଭାବେ ଅଛି, ପୃଥିବୀରୁ ପନ୍ଦର ଯୋଜନ ଉପରକୁ ଧ୍ରୁବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ପୃଥିବୀରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ, ଏହାଉପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରଥ ଛଅ ହଜାର ଯୋଜନ ଉପରେ। ପୃଥିବୀଠାରୁ ମେରୁ ଚୁଡ଼ିଏ ଚଉରାଶି ହଜାର ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚ। ଧ୍ରୁବ ତାରାଠାରୁ ଦଶ ମିଳିଅନ୍ ଯୋଜନ ଉପରେ ମହର୍ଲୋକ, ମହର୍ଲୋକଠାରୁ ଜନଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁଇ କ୍ରୋଡ଼, ଜନଲୋକଠାରୁ ତପୋଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାରି କ୍ରୋଡ଼, ପ୍ରଜାପତି ଲୋକଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଛଅ କ୍ରୋଡ଼ ଯୋଜନ। ଏହି ସପ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଲୋକ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହାଠାରୁ ତଳେ ସପ୍ତ ପାତାଳ ଏବଂ କୋଟି କୋଟି ନରକ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତ ହେଉଥିବା ଅଟ୍ଠାଇଶି ଭୟଙ୍କର ନରକ ଅଛି। ଏଠି ଅପରାଧୀମାନେ ନିଜ କର୍ମଫଳ ଅନୁଯାୟୀ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗନ୍ତି। ଏହି ନରକଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଅବୀଚି, ରୌରବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ନରକ ଅଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏହି ନରକର ପାଖରେ ପାଞ୍ଚଟି ପ୍ରତ୍ୟେକ ନରକ ଅଛି। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆରମ୍ଭରେ ତାହାର ଆବରଣମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି।