ଚାରିମୁଖୀ ବ୍ରହ୍ମା ଶିବଙ୍କର ଅନୁମତି ମିଳିବା ପରେ, ସମଗ୍ର ଜଗତ—ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ—ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁ ସହିତ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହିପରେ ରୁଦ୍ରମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ବିରାଜିତ, ସେଠାରେ ଶଙ୍କର ନିଜକୁ ସଂହାର ମୁଦ୍ରାରେ ରଖି ସ୍ଥାଣୁ ଅବସ୍ଥା ଧାରଣ କଲେ। ଏହା ଶଙ୍କରଙ୍କର ମହିମା, ମୁନିମାନେ। ଦୟାମୟ ରୁଦ୍ର, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ସେ ନିର୍ଗୁଣ ଶମ୍ଭୁର ମୂର୍ତ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ଦେହ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଅବଲମ୍ବିତ। ଶଙ୍କର ଯୋଗ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗରେ ନିଷ୍ଠିତ ଲୋକମାନେଙ୍କୁ ଅସନ୍ତୋଷ ବିନା ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏହି ମୋକ୍ଷ 'ଶମ୍' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସଂସାର ଭୟରୁ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଉପଜୁଥିବା ବସ୍ତୁ-ବିରାଗ ଲୋକଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ ଦେଇଥାଏ, ଏହି ବିରାଗ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଗୃହୀତ। ଦୋଷକୁ ପଛେଇ ଗୁଣକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା, ଅନୁସନ୍ଧାନ ବିନା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ଭବ; ଏହି ଦୁଇଁର ଏକତା ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ କୃପାରୁ ଲାଭ ହୁଏ। ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ, ବିରାଗ ଓ ଏଶ୍ୱର୍ୟ—ଏ ସବୁ ଶଙ୍କରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ସେ ନିଜେ ପିନାକଧରୀ, ନୀଳ ଓ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣୀ। ଯେଉଁମାନେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାପୀ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଯେଉଁମାନେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଶାଶ୍ୱତ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ମାୟାର ୨୮ଟି ଭୟଙ୍କର ରୂପ ନଶ୍ୱର ହୁଏ। ଅନେକ ନରକ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ପାପୀମାନେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଶିବ, ରୁଦ୍ର, ଶଙ୍କରଙ୍କ ଶରଣ ନେଇନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ସେଠି ପଡ଼ନ୍ତି। ଶିବ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ, ଅବିନାଶୀ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, ପରମ ଆତ୍ମା, ପୁରୁହୂତ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଯାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ଅନ୍ଧକାର ଦ୍ୱାରା ସେ କାଳରୁଦ୍ର, ରଜୋଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ସୁବର୍ଣ୍ଣଜନିତ, ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଷ୍ଣୁ, ନିର୍ଗୁଣ ଅବସ୍ଥାରେ ମହେଶ୍ୱର ବୋଲି ଅଭିଧାନ ପାଆନ୍ତି। ଏଠାରେ ଜିଜ୍ଞାସା ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଲା—ମନୁଷ୍ୟ କିପରି ନରକକୁ ଯାନ୍ତି? କାର୍ଯ୍ୟ କି ଅକାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା? ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ, ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ଭବଙ୍କ ଶକ୍ତି, ଶଙ୍କରଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କର ମୂଳ ଚରିତ୍ର ସମ୍ପର୍କରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜଣାଯାଉ। ଯୋଗୀମାନେ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିରାଗରେ ନିବିଡ଼ ହୁଅନ୍ତି। ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ଅନ୍ୟ ଆଠ ଧରଣର ଅଭ୍ୟାସ ସହିତ ସେମାନେ ଯୋଗରେ ସ୍ଥିର। ଦୟା ଭଳି ଗୁଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି। କୃପାରୁ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ; ଜ୍ଞାନରୁ ଯୋଗ ଚଳିତ; ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ଲାଭ; ଏହି ସବୁ କୃପାର ଫଳ। ଯଦି କୃପା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ମହେଶ୍ୱର ଯୋଗ କଥା କହିପାର, ତେବେ ତୁମେ ଯୋଗବିଦ୍ୟାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ପ୍ରଭୁ ଶିବ କିପରି ଚିନ୍ତା ଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରୁ ଯୋଗ ମାର୍ଗରେ କୃପା କରନ୍ତି, କେବେ ଏହା ଦିଆଯାଏ, ଏହା ଜାଣିବାକୁ ଆମେ ଚାହୁଁଛୁ। ଦେବତା, ଋଷି ଓ ପିତୃମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ, ଏହି କଥା ପୂର୍ବରୁ ଶୈଳାଦି କହିଥିଲେ; ବ୍ରହ୍ମାପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଦିଅନ୍ତୁ। ଦ୍ୱାପର ଯୁଗ ଶେଷରେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଅବତାର, ଯୋଗ ଶିକ୍ଷକ ଓ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀଙ୍କ ଅବତାର ଟିଷ୍ୟ ଯୁଗରେ ଘଟିଥାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଚାରି ଶିଷ୍ୟ, ଶାନ୍ତିର ପାତ୍ର, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଅନେକ ଉପଶିଷ୍ୟ ଅଛନ୍ତି; ଏଭଳି ପ୍ରଭୁ ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ଏଭଳି ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମୁଖରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବୈଶ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ପରମ୍ପରାରେ ଲୋକଙ୍କୁ ମିଳେ, ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଓ କୃପା ଅନୁଯାୟୀ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ କେଉଁ ବ୍ୟାସ ଥିଲେ, କେଉଁ କଳ୍ପରେ, କେଉଁ ଚକ୍ରରେ ଥିଲେ, ଏଠାରେ କହିବା ଉଚିତ। ଭଲ ଭାବରେ ଶୁଣନ୍ତୁ: ଭାରାହ କଳ୍ପରେ, ବର୍ତ୍ତମାନ ବୈବସ୍ବତ ଚକ୍ରରେ, ବ୍ୟାସ ଓ ରୁଦ୍ରମାନେ କିଏ ଥିଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଚକ୍ରରେ କିଏ ଥିଲେ, ମୁଁ କ୍ରମରେ କହିବି। ଏହା ସହିତ, ସମସ୍ତ ଚକ୍ରରେ କିଏ ବେଦ, ପୁରାଣ ଓ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରକାଶ କଲେ, ତାହା ମୁଁ କ୍ରମରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବି। କ୍ରତୁ, ସତ୍ୟ, ଭାର୍ଗବ, ଅଙ୍ଗିରା, ସବିତୃ, ମୃତ୍ୟୁ, ଶତକ୍ରତୁ, ଓ ବୃହତ୍ତମ ବସିଷ୍ଠ। ସାରସ୍ୱତ, ତ୍ରିଧାମା, ତ୍ରିବୃତ୍, ଶତତେଜା, ସ୍ୱୟଂଧର୍ମନ୍, ଓ ନାରାୟଣ। ତାରକ୍ଷୁ, ଆରୁଣି, ଦେବ, କୃତଞ୍ଜୟ, ଋତଞ୍ଜୟ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ଗୌତମ। ବାଚଶ୍ରବା, ଶୁଷ୍ମାୟଣି, ତୃଣବିନ୍ଦୁ, ଶକ୍ତି, ଶାକ୍ତେୟ, ଉତ୍ତର। ଜାତୂକର୍ଣ୍ଣ, ହରି, କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ; ଏହିମାନେ ବ୍ୟାସ। କଳି ଯୁଗରେ ଯୋଗ ଆଚାର୍ୟମାନେ ତାଙ୍କ ପରେ ଆସନ୍ତି। ପ୍ରଭୁ, ରୁଦ୍ର ଓ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଅବତାର ସଂଖ୍ୟାହୀନ, ସମସ୍ତ ଚକ୍ର ଓ ଯୁଗରେ, ବିଶେଷକରି କଳିରେ ଭକ୍ତିବଶତାରେ ହୁଏ। ବୈବସ୍ବତ ଚକ୍ରରେ, ଭାରାହ କଳ୍ପରେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଚକ୍ରରେ ଏହି ଅବତାରମାନେ କିଏ, ମୁଁ ପୁନି କହିବି। ଏବେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଭାରାହ କଳ୍ପରେ କେଉଁ ମନ୍ୱନ୍ତର ଅଛି, ଉପରି ଚକ୍ର ଓ ବୈବସ୍ବତ ଚକ୍ରରେ କେଉଁ ସିଦ୍ଧମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଏଠାରେ କହିବା ଉଚିତ। ମନୁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ପ୍ରଥମ, ତାପରେ ସ୍ୱାରୋଚିଷ, ଉତ୍ତମ, ତାମସ, ରୈବତ, ଚକ୍ଷୁଷ; ପରେ ବୈବସ୍ବତ, ସାବର୍ଣି, ଧର୍ମ ସାବର୍ଣିକ, ପିଶଙ୍ଗ, ଅପିଶଙ୍ଗାଭ, ଶବଳ, ଵର୍ଣ୍ଣକ। 'ଔ' ତେ ଶେଷ, 'ଅ' ରେ ଆରମ୍ଭ: ଶ୍ୱେତ, ପାଣ୍ଡୁ, ରକ୍ତ, ତାମ୍ର, ପୀତ, କାପିଳ। କୃଷ୍ଣ, ଶ୍ୟାମ, ଧୂମ୍ର, ସୁଧୂମ୍ର, ଅପିଶଙ୍ଗ, ପିଶଙ୍ଗ, ତ୍ରିବର୍ଣ୍ଣ, ଶବଳ। ମଙ୍ଗଳମୟ ମନୁମାନେ ତାଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଯାୟୀ କଳଂଧୁର ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି; ନାମ ଓ ବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ପୁନି ବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା।