ମୁଁ ଏବେ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି—ଶ୍ରୀକଣ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଳିତ ସେଇ ସୀମା ପର୍ବତମାନଙ୍କ ଅନେକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ଶ୍ରୀକଣ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଳିତ; ଏବେ ମୁଁ କାଳାଗ୍ନିଶିବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହାର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଦେବି। ଦେବକୂଟ ପର୍ବତର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଏକ ଅତି ଅଦ୍ଭୁତ ମହାକୂଟ ଅଛି, ଯାହା ସୁନା, ବେରିଲ, ମଣିକ, ନୀଳମଣି ଓ ପୁଷ୍ପରାଗ ର ଚମକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଏଠାରେ ଅନେକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ପବିତ୍ର ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ, ଏହି ଅଟବୀରେ ଲକ୍ଷେ ଲକ୍ଷେ ଶାଖା ରହିଛି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ। ଏଠାରେ ଚମ୍ପକ, ଅଶୋକ, ପୁଣ୍ଣାଗ, ବକୁଳ, ଅସନ ଗଛ ରହିଛି, ପାରିଜାତ ଫୁଲର ଘନତା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏଠି ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ଏହି ଅଟବୀ ଶତଧିକ ଖଣିଜ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଫୁଲରେ ଭରିଆ, ଫୁଲର ମାଳା ଏଠିରେ ଲଟକି ରହିଛି, ଏବଂ ବିଶିଷ୍ଟ ଜୀବସମୂହ ଏଠି ଉପସ୍ଥିତ। ପବିତ୍ର ମିଠା ପାଣିର ଝରଣା, ଏକାଏକ ଧାରା, ଫୁଲ ଛିଟାଯାଇଥିବା ଝରଣା ଓ ଅନେକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଏଠି ଅଛି। ଫୁଲ ଦଳ ଭରିଥିବା ଝରଣା, ଗାଢ଼ ରଙ୍ଗ, ବଡ଼ ମୂଳ ଓ ଅନେକ ତଣ୍ଡ ଗଛ ଏଠି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଅଟବୀ ଅତି ଆନନ୍ଦମୟ, ଅଖଣ୍ଡ ଛାୟାରେ ଘେରିଥିବା, ଦଶ ଯୋଜନ ଚକ୍ରରେ ବିସ୍ତୃତ—ଏହି ହେଉଛି ଭୂତବନ ନାମକ ଅଟବୀ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜୀବ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଅଛି ମହାଦେବ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ନିବାସ, ଯିଏ ଉଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ଓ ମହାମାଣିକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ସୁନା ଦୀଵାଲି, ମଣିମାୟ ଦ୍ୱାର, ଅଦ୍ଭୁତ କ୍ରିଷ୍ଟାଳ ର ମିନାର ଏଠି ଅଛି। ମଣିମାୟ ସିଂହାସନ, ଶୁଭ୍ର ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଢାଙ୍କା, ଭୂମି ଉପରେ ଭଲ ଭାବରେ ବିଛିତ, ଏଠିରେ ପୂଜିତ ହେଉଛନ୍ତି ଭଗବାନ ଶର୍ବ। ଅକ୍ଷୟ ମାଳା, ରଙ୍ଗବିରଙ୍ଗ ଘର, ଚମତ୍କାର ପାଣ୍ଡାଲ ଓ କ୍ରିଷ୍ଟାଳ ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ିତ ସ୍ତମ୍ଭ ଏଠି ଅଛି। ସମସ୍ତ ଭୂତପତିମାନେ, ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ଉପେନ୍ଦ୍ର ଓ ଶୂକର, ହାତୀ, ସିଂହ, ଭାଲୁ, ବାଘ, ଉଠ, ବାନର ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ। ଗୃଧ୍ର, ପିଙ୍ଗା, ହରିଣ, ଉଠ ମୁଣ୍ଡ ଥିବା ଅନେକ ପ୍ରମଥ ଏଠି ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପର୍ବତ ଶିଖର ସମାନ ମହାନ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ। କଟୁ, ହରିତ, ମୋଟା, ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ରଙ୍ଗର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରମଥ ଏଠି ଉପସ୍ଥିତ। ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁହଁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାର୍ଯ୍ୟ, ମହାନ ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର, ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ ସମାନ, ଏବଂ ଅଣିମା ଆଦି ଶକ୍ତି ଯୋଗରେ ସମ୍ପନ୍ନ। ଏଠି କେବେ ଦେବ ଓ ମହାସଭା ଶୂନ୍ୟ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତେ ଏଠି ଭୂତପତିଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଝାଞ୍ଜ, ଶଂଖ, ମୃଦଙ୍ଗ, ଭେରୀ, ଡିଣ୍ଡିମା, ଗୋମୁଖ ଓ ଶ୍ରୁତିମଧୁର ଗୀତ, ସୁନ୍ଦର ସଙ୍ଗୀତ ଓ ଗମ୍ଭୀର ଧ୍ୱନି ଦ୍ୱାରା ମହାଦେବଙ୍କ ପୂଜା ହୁଏ। ପ୍ରମଥ, ସିଦ୍ଧ, ଋଷି, ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ବ୍ରହ୍ମା ଏଠି ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି। ଏଠି ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ଏଠିର ଶିଖର ଦୁଇଭାଗ ଭାଗି ଶଙ୍ଖ ଚମକ ଦେଉଛି। କୈଳାସ ହେଉଛି ଯକ୍ଷ ରାଜା କୁବେର ଓ ଦଶ ମିଲିୟନ ଯକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାନ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କ ନିବାସ। ଏଠି ଭବ, ଦେବମାନେ ଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ମହାପୂଜା ମନ୍ଦିର; ଏଠି ସୋମ ତାଙ୍କ ସହଚର ଓ ହର ସହିତ ନିତ୍ୟ ବାସ କରନ୍ତି। କୁବେରଙ୍କ ଶିଖରରେ ମଣିମୟ ସୋପାନ ଏବଂ ସୁନା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ମଣ୍ଡାକିନୀ ନାଳିନୀ ନାମକ ନଦୀ ବହୁଛି। ସୁନା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହେଉଥିବା ମହାପଦ୍ମ ଫୁଲ, ସୁଗନ୍ଧ ଓ ମୃଦୁସ୍ପର୍ଶ, ନୀଳବେରିଲ ପତ୍ର, ଚମକଦାର ମହାପଦ୍ମ ଏଠି ଅଛି। କୁମୁଦ ଓ ମହାପଦ୍ମ ଗୁଛରେ ଶୋଭିତ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଦେବକନ୍ୟା ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଏଠି ସେବା କରନ୍ତି। ଏହି ପବିତ୍ର ମଣ୍ଡାକିନୀ ନଦୀ ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, କିନ୍ନର ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶିତ, ଶୁଭ୍ର ଓ ରୂପବାନ। ଏହି ନଦୀର ଉତ୍ତର ତୀରେ ଅଛି ଭବଙ୍କ ଶୁଭ୍ର ମନ୍ଦିର, ବେରିଲ ମଣି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଯେଉଁଠି ଅବିନାଶୀ ଶଙ୍କର ବିରାଜିତ। ସୁନା ନନ୍ଦା ନଦୀର ପୂର୍ବ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଏକ ଅଟବୀ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ହଜାର ହଜାର ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଓ ପକ୍ଷୀ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ଏଠି, ତାଙ୍କ ସହଚର ଓ ଅମ୍ବା ସହିତ, ପାହାଡ଼ ସମାନ ଘରରେ, ନନ୍ଦାର ପଶ୍ଚିମ ତଟରେ, କିଛି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଝୁକି, ଖେଳ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ରୁଦ୍ରପୁରୀ ନାମକ ଏକ ସହର ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଅନେକ ରାଜମହଳ ଅଛି; ଏଠି, ସେ ଶତଗୁଣ ରୂପେ ବିକାଶିତ ହୋଇ, ଅମ୍ବା ସହିତ ବିହାର କରନ୍ତି। ସେ ତାଙ୍କ ସହଚର ଓ ଅମ୍ବା ସହିତ ବିହାର କରନ୍ତି; ଏହିଠାରେ ଶିବଙ୍କ ନିବାସ ନାମ ହେଉଛି। ଏପରି ଶର୍ବଙ୍କ ଶତଶଃ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଅଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱୀପ, ପର୍ବତ, ଅଟବୀ, ନଦୀ ତଟ, ସରୋବର ଓ ଜଳସଙ୍ଗମରେ, ଏପରି ତୀର୍ଥ ବିସ୍ତୃତ ଅଛି। ଏଠି ଅନେକ ନଦୀ ଅଛି, ସଦା ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶୁଭ୍ର, ସରୋବରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଅସଂଖ୍ୟ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ। ପୂର୍ବାଭିମୁଖ, ଦକ୍ଷିଣ ମୁଖ, ଉତ୍ତରରୁ ଉଦ୍ଭବ, ପଶ୍ଚିମ ମୂଳ, ପବିତ୍ର ଓ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଆକାଶର ସମୁଦ୍ର, ସୋମ ନାମକ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆଧାର, ଦେବତାଙ୍କ ଅମୃତର ଉତ୍ସ। ଏଠାରୁ ପବିତ୍ର ନଦୀ ଚଳିଥାଏ, ଯାହାର ଜଳ ଶୁଭ୍ର, ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ଚଳିଥାଏ, ସପ୍ତମୀ ନଦୀ ବାୟୁପଥରେ ଚଳି, ଅମୃତ ଜଳ ଦେଉଛି। ଏହି ନଦୀ ତାରାମଣ୍ଡଳ ସହିତ ଆକାଶରେ ଚଳିଥାଏ, ଅନେକ ଦେବମଣ୍ଡଳ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ। ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ଦିନକୁ ଦିନ ଘୂରିଥାଏ, ସେପରି ଏହି ନଦୀ ଅସୀ ଚାରି ହଜାର ଯୋଜନ ଉପରେ ବଢ଼ିଯାଏ। ମହାମେରୁ ପର୍ବତ, ଯାହା ଶ୍ରୀକଣ୍ଠଙ୍କ ଖେଳସ୍ଥଳୀ ସମାନ ଆନନ୍ଦ ଦାୟକ, ସେଉଁଠି ଏତେ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ; ଏଠି ଶର୍ବ ତାଙ୍କ ଅମ୍ବା ଓ ଗଣପତିମାନଙ୍କ ସହିତ ବସି ଅଛନ୍ତି।