ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ପବିତ୍ର ରୁଦ୍ରକ୍ଷେତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ଥାପିତ କରିଛନ୍ତି। ଆଗରୁ ମୁଁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ରୁଦ୍ରକ୍ଷେତ୍ର ବିଷୟରେ କହିଥିଲି, ବର୍ତ୍ତମାନ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ଏହି ଦିବ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ତୁମକୁ କହିବି। ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଅନେକ ପବିତ୍ର ପର୍ବତ ଅଛି—ସିତୋଦା, ପ୍ରବଳ ସୁରାପ, କୁମୁଦ, ମଧୁମନ୍, ଅଞ୍ଜନା, ଏବଂ ମୁକୁଟ। ଏହାସହିତ କୃଷ୍ଣ, ପାଣ୍ଡୁର, ସହସ୍ରଶିଖର, ପାରିଜାତ, ଶୈଳେନ୍ଦ୍ର, ଏବଂ ଶ୍ରୀଶୃଙ୍ଗ ପର୍ବତ ଅଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ପର୍ବତଗୁଡ଼ିକ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ ରୁଦ୍ରକ୍ଷେତ୍ରରେ ଶୋଭିତ। ମହାଭଦ୍ର ସରୋବରର ଉତ୍ତରେ ମହାନ ପର୍ବତମାନେ ଅଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ହେଉଛନ୍ତି, ଏଉଁଥିରେ ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ କହିବି। ଶଂଖକୁଟ, ବୃଷଭ, ହଂସ ପର୍ବତ, ନାଗ, କପିଳ, ଇନ୍ଦ୍ରଶୈଳ, ନୀଳ, କଣ୍ଟକଶୃଙ୍ଗ, ଶତଶୃଙ୍ଗ, ପର୍ବତ, ପୁଷ୍ପକୋଶ, ପ୍ରଶୈଳ, ଏବଂ ବିରଜା—ଏହି ସମସ୍ତ ଅଚଳ ପର୍ବତମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାନ। ବରାହ ପର୍ବତ, ମୟୂର ପର୍ବତ ଏବଂ ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜାରୁଧି ରହିଛନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ପର୍ବତ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ। ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଦେବତାଙ୍କର ଏହି ଦିବ୍ୟ ପର୍ବତଗୁଡ଼ିକୁ ଉପରେ ଅନେକ ଦିବ୍ୟ ବିମାନ ହଜାର ହଜାର ରହିଛି। ଏହି ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନୁକ୍ରମେ ଅନ୍ତଃସ୍ଥଳୀ, ସରୋବର ଏବଂ ଉଦ୍ୟାନ ଅଛି। ଏଠାରେ ଦେବ, ଋଷି ଏବଂ ସିଦ୍ଧମାନେ ସ୍ୱୟଂ ଶିବଙ୍କ ଦୟାରେ ନିଜ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ସହ ବାସ କରିଛନ୍ତି। ବିଲ୍ବ ଉଦ୍ୟାନରେ କଶ୍ୟପ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବୀମାନଙ୍କ ସହ ବାସ କରନ୍ତି। ତାଳ ଉଦ୍ୟାନରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଉପେନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ନାଗାତ୍ମା ଜନମାନେ ରହନ୍ତି। ଉଦୁମ୍ବର ଉଦ୍ୟାନରେ କର୍ଦ୍ଦମ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ମହାନ ଆତ୍ମାମାନେ ବସୁଛନ୍ତି। ପବିତ୍ର ଏବଂ ମଙ୍ଗଳମୟ ଆମ୍ର ଉଦ୍ୟାନରେ ବିଦ୍ୟାଧର ଏବଂ ସିଦ୍ଧମାନେ ବାସ କରନ୍ତି। ନିମ୍ବ ଉଦ୍ୟାନରେ ନାଗ ଏବଂ ସିଦ୍ଧମାନେ ରହନ୍ତି; କିଂଶୁକ ଉଦ୍ୟାନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ରୁଦ୍ରଗଣ ବସୁଛନ୍ତି। ବୀଜପୂର ଉଦ୍ୟାନରେ ଦିବ୍ୟ ଗୁରୁ ନିବାସ କରନ୍ତି; କୌମୁଦୀ ଉଦ୍ୟାନରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ମହାନ ଆତ୍ମାମାନେ ଅଛନ୍ତି। ସ୍ଥଳପଦ୍ମ ଉଦ୍ୟାନରେ, ନ୍ୟାଗ୍ରୋଧ ଗଛ ତଳେ ସମସ୍ତ ନାଗ ବାସ କରନ୍ତି; ଏଠାରେ ଶେଷ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ଅଧିପତି ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେଉଁଠି ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ପାଇଁ କାଳ ଭାବେ ନିମିତ୍ତ; ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଏବଂ ବିଶ୍ୱଗୁରୁ, ଯିଏ ହଳ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହିଠାରେ ଦେବତାଙ୍କର ନିବାସସ୍ଥଳ ଅଛି, ଏହା ହରିଙ୍କ ଶୋଭାର ବାହୁଡ଼ି। ପନସ ଉଦ୍ୟାନରେ ଦାନବ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ଶୁକ୍ରଙ୍କ ସହ ବାସ କରନ୍ତି। ବିଶାଖକ ଉଦ୍ୟାନରେ କିନ୍ନର ଏବଂ ନାଗମାନେ ରହନ୍ତି; ମନୋହର ଉଦ୍ୟାନରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଗଛ ଦେଖାଯାଏ। ଏଠାରେ ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର ଅଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଗଣମଣ୍ଡଳ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି; ସନ୍ତାନକ ଉଦ୍ୟାନର ମଧ୍ୟରେ ସାରସ୍ୱତୀ ଦେବୀ ସ୍ୱୟଂ ବିରାଜମାନ। ଏହିପରି ଉଦ୍ୟାନରେ ଯେଉଁମାନେ ବାସ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନେକ ଏବଂ ଅସଂଖ୍ୟ; ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଦେଇପାରିବି ନାହିଁ। ଶିତାନ୍ତ ପର୍ବତ ଶିଖରରେ ଇନ୍ଦ୍ର ପାରିଜାତ ଉଦ୍ୟାନରେ ବାସ କରନ୍ତି; ଏହାର ପୂର୍ବେ ବିସ୍ତୃତ କୁମୁଦ ପର୍ବତ ଶ୍ରେଣୀ ଅଛି। ସେଠାରେ ଦାନବମାନଙ୍କ ଆଠଟି ପୁରାତନ ନଗର ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା; ଶୁଭ ସୁବର୍ଣ୍ଣକୋଟରରେ ମହାନ ଆତ୍ମା ବିଶିଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନେ ବାସ କରନ୍ତି। ନୀଳକମାନେ ଅଠଷଠି ପୁରାତନ ନଗର ଥିବା କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ମହାନ ନୀଳ ପର୍ବତରେ ପନ୍ଦରଟି ପୁରାତନ ନଗର ଅଛି। ଘୋଡ଼ାମୁଖୀ ଏବଂ କିନ୍ନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଏଉଁଥିରେ ବେଣୁସୌଧ ପର୍ବତରେ ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କ ତିନିଟି ନଗର ଅଛି। ୱୈକୁଣ୍ଠରେ ଗରୁଡ଼ ବିରାଜିତ; କରଞ୍ଜରେ ନୀଳଲୋହିତ ଥାନ ନେଇଛନ୍ତି; ଏବଂ ବସୁଧାରାରେ ବସୁମାନଙ୍କ ନିବାସ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରତ୍ନଧାରା ପର୍ବତରେ ମହାନ ସପ୍ତ ଋଷି ଅଛନ୍ତି; ସେଠାରେ ସପ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ସେଉଁଠି ସିଦ୍ଧମାନେ ବିରାଜିତ। ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ମହାନ ନିବାସ ଏକଶୃଙ୍ଗ ପର୍ବତରେ ଅଛି; ଗଜଶୈଳରେ ଦୁର୍ଗା ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ, ଏବଂ ବିଦ୍ୱାନ୍ ବସୁମାନେ ବାସ କରନ୍ତି। ଏହା ସହିତ ଆଦିତ୍ୟ, ରୁଦ୍ର ଏବଂ ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ଏଉଁଠି ନିବାସ କରନ୍ତି; ସୁବର୍ଣ୍ଣବନ୍ଧିତ ପର୍ବତରେ ଅସୀ ଦିବ୍ୟ ନଗର ଅଛି। ସୁନୀଳ ପର୍ବତରେ ପାଞ୍ଚଶତ କୋଟି ରାକ୍ଷସମାନେ ବାସ କରନ୍ତି; ପଞ୍ଚକୁଟ ପର୍ବତରେ ପୁରାତନ ନଗର ଥିଲା, ପ୍ରତ୍ୟେକଟିର ଆକାର ପାଞ୍ଚଶତ କୋଟି। ଶତଶୃଙ୍ଗ ପର୍ବତରେ ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ଶତ ନଗର ଅଛି; ତାମ୍ରାଭରେ କାଦ୍ରବେୟମାନେ, ବିଶାଖରେ ଗୁହାଙ୍କ ନିବାସ। ଶ୍ୱେତୋଦରରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି ଏବଂ ମହାନ ସୁପର୍ଣ୍ଣ ବାସ କରନ୍ତି; ପିଶାଚକ ପର୍ବତରେ କୁବେରଙ୍କ ଘର, ହରିକୁଟରେ ହରିଙ୍କ ନିବାସ। କୁମୁଦ ପର୍ବତରେ କିନ୍ନରମାନେ ରହନ୍ତି; ଅଞ୍ଜନାରେ ଚାରଣମାନେ; କୃଷ୍ଣ ପର୍ବତରେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ; ପାଣ୍ଡୁର ପର୍ବତରେ ସାତଟି ନଗର। ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଏଠାରେ ବାସ କରନ୍ତି; ସହସ୍ରଶିଖର ପର୍ବତରେ କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିପୁଣ ଦୈତ୍ୟମାନେ ବାସ କରନ୍ତି। ଏଠି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ସାତ ହଜାର ପୁରାତନ ନଗର ଅଛି; ମୁକୁଟ ପର୍ବତରେ ନାଗମାନେ, ପୁଷ୍ପକେତୁରେ ମହାନ ଋଷିମାନେ ବାସ କରନ୍ତି। ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବତରେ ବୈୱସ୍ବତ, ସୋମ, ବାୟୁ, ନାଗାଧିପତି ଏବଂ ତକ୍ଷକଙ୍କ ଚାରିଟି ନିବାସ ଅଛି। ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ମହାନ ଗୁହା, କୁବେର, ସୋମ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ମହାନ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କ ନିବାସ ଏଠାରେ ଅଛି। ସୀମାନ୍ତ ପର୍ବତରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରମୁଖ ତୀର୍ଥ ଅଛି; ଏଠାରେ ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ ଗୁହାରେ ବିରାଜିତ, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ନିବାସ ଏବଂ ଉମାଙ୍କ ସହ ଅଛନ୍ତି। ଶ୍ରୀକଣ୍ଠଙ୍କ ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅଧିପତ୍ୟ ଏବଂ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମୂଳ କାରଣ ଅଟୁଟ; ଏହା ନିଶ୍ଚିତ। ଏହିପରି ଅନନ୍ତ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକ ଏକ ଅଣ୍ଡର ରକ୍ଷକ ଭାବେ ବିଶ୍ୱ ସାମ୍ରାଟ୍ ଭାବରେ ପରିଚିତ; ସେମାନଙ୍କ ପରେ ଏଠି ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱରମାନେ ଅଛନ୍ତି।