ଏକ ସମୟର କଥା, ମହାର୍ଷିଙ୍କ ସତ୍ପୁତ୍ର ଥିଲେ—ରାଜା, ସୁହୋତ୍ର, ବାହୁ, ସବନ, ଅନଘ, ସୁତପା ଓ ଶୁକ୍ର। ଏହି ସପ୍ତପୁତ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁନ୍ୟଶୀଳ ଓ ଧାର୍ମିକ ଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ସ୍ଵୟଂଭୂ ଭଗବାନ୍, ଯିଏ ଭବଙ୍କ ଆତ୍ମା ଓ ଲୋକପିତା ଅଗ୍ନି ଭାବେ ପରିଚିତ, ସ୍ଵାହା ଦେବୀଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରି, ତିନି ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ଏହି ତିନି ପୁତ୍ର ତିନି ଲୋକର କ୍ଷେମାର୍ଥେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ତିନି ପୁତ୍ର ହେଉଛନ୍ତି—ପବମାନ, ପାବକ ଓ ଶୁଚି। ପବମାନ ଘର୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଗ୍ନି, ପାବକ ହେଉଛନ୍ତି ଇଲେକ୍ଟ୍ରିକ୍ ଅଗ୍ନି, ଓ ଶୁଚି ହେଉଛନ୍ତି ସୂର୍ୟ ଅଗ୍ନି। ଏହି ତିନି ଅଗ୍ନି ସ୍ଵାହାଙ୍କ ପୁତ୍ର। ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରପୌତି ଏଠାରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ କହାଯାଉଛି। ସପ୍ତପିତୃ ଓ ପ୍ରଥମେ ଚଉଁଠି ଉନଞ୍ଚାଶି ଓ ନଅଟି ଅଗ୍ନିକୁ ବଦଳାଇ, ଏହି ଅଗ୍ନିମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ତପସ୍ବୀ, ନିୟମନିଷ୍ଠ, ଭୂତମାତ୍ରଙ୍କ ନାଥ ଓ ରୁଦ୍ରସ୍ଵରୂପ। ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ, ଅନ୍ୟମାନେ ବର୍ହିଷଦ୍ ଭାବେ ପରିଚିତ। ସ୍ଵଧା ଦେବୀ ତାଙ୍କ ମନୋଜ ଝିଅ ମେନାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ ବଂଶରୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଏହି ମେନା ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ମେନାଙ୍କୁ ମୈନାକ ଓ କ୍ରଉଞ୍ଚ ନାମକ ପୁତ୍ର ଏବଂ ଉମା ନାମକ ଝିଅ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ହିମବତଙ୍କ ଝିଅ ଗଙ୍ଗା ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ଭବ ସହିତ ବିବାହ କରି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କଲେ। ସେ ଧରଣୀ ନାମକ ମନୋଜ କନ୍ୟାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯିଏ ଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍। ସ୍ଵଧା ଏବେ ପଦ୍ମମୁଖୀ ମେରୁ ରାଜାଙ୍କ ରାଣୀ ହେଲେ। ପିତୃମାନେ ଅମୃତପାନ କରନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଠି ସେମାନଙ୍କ ବଂଶବଳୀ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସେହି ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଂଶ ପ୍ରସଙ୍ଗ କହିବି। ଦାକ୍ଷାୟଣୀ ସତୀ ପର୍ବତୀ ରୂପେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ପରେ, ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ଉପାଳଭ୍ୟ କରି ସେ ଭବଙ୍କୁ ସ୍ୱାମୀ ଭାବରେ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ନୀଳଲୋହିତ ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଅନେକ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶ କଲେ। ତାଙ୍କର ଶରୀରରୁ ସମସ୍ତ ଜଗତର ସମାନ ଓ ସମ୍ମାନିତ ରୁଦ୍ରମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ, ସେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କୁଶଳତାର ସହିତ କଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଚୌଦ୍ଦ ଲୋକକୁ ଆବୃତ କଲେ। ସେହି ନୀଳ-ଲୋହିତ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ପିତାମହା (ବ୍ରହ୍ମା) କହିଲେ, “ମହାଦେବ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ତୁମେ ତ୍ରିନେତ୍ର, ନୀଳ-ଲୋହିତ, ସର୍ବଜ୍ଞ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ-ବାମନ, ଶୁଭ, ସୁବର୍ଣ୍ଣକେଶ, ଦୃଷ୍ଟିନାଶକ, ନିରନ୍ତର, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଓ ପବିତ୍ର। ତୁମେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଶୂନ୍ୟ, ରାଗ ଶୂନ୍ୟ, ସର୍ବାତ୍ମା, ଭବଙ୍କ ପୁତ୍ର।” ବ୍ରହ୍ମା ଏଭଳି ପ୍ରଶଂସା କରି, ରୁଦ୍ର ଭବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ତାପରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଜନ୍ମା ଭଗବାନ୍ କହିଲେ, “ମହାଦେବ, ଅମର ପ୍ରଜା ତୁମେ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମୃତ୍ୟୁସହିତ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କର।” ତେବେ ଭଗବାନ୍ କହିଲେ, “ମୋର ଏପରି ଅବସ୍ଥା ନୁହେଁ, ତୁମେ ଇଚ୍ଛା କରି ମୃତ୍ୟୁସହିତ ପ୍ରଜା ତିଆରି କର।” ଏଭଳି ଅନୁମତି ପାଇ, ଚତୁର୍ମୁଖୀ ବ୍ରହ୍ମା ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଆଧାର କରି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତକୁ ବୃଦ୍ଧି ଓ ମୃତ୍ୟୁ ସହିତ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହିପରେ ରୁଦ୍ରମାନେ ନିବୃତ୍ତିରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ ଓ ଶଙ୍କର ସ୍ଥାଣୁ ଭାବ ଧାରଣ କଲେ। ଏହିଠାରେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦୟାମୟ ରୁଦ୍ର, ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରନ୍ତି। ସେ ନିର୍ଗୁଣ ଶମ୍ଭୁ, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଶରୀରଧାରୀ। ଶଙ୍କର ଯୋଗଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସହଜରେ ବିରାଗୀଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦାନ କରନ୍ତି, ଏହି ମୋକ୍ଷକୁ ‘ଶମ୍’ କୁହାଯାଏ। ଭୂତଲୋକର ଭୟରୁ ବିଷୟର ପ୍ରତ୍ୟାଗ କ୍ରମେ ବିରାଗ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଏହି ବିରାଗ ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ମାନ୍ୟ। ଦୋଷରୁ ଦୂର ଓ ଗୁଣ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଏହି ଦୁଇର ଏକତ୍ୱ ପରମେଶ୍ଵରଙ୍କ କୃପାରେ ଲାଭ କରାଯାଏ। ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ, ବିରାଗ ଓ ଏଶ୍ୱର୍ୟ—ଏସବୁ ଶଙ୍କର ନିଜେ; ସେ ନିଜେ ପିଣାକୀ, ନୀଳ-ଲୋହିତ। ଯେଉଁମାନେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଶରଣ ନିଅନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି; ଅତି ପାପୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ଯାନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହିପରି ଶରଣାଗତ ଲୋକ ଶାଶ୍ୱତ ଲାଭ କରନ୍ତି, ଏବଂ ମାୟାର ଏଠି ଅଠାଇଶି ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଶେଷ ହୁଏ। କୋଟି କୋଟି ନରକ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଅଶୁଭ କର୍ମ କରିଥିବା ଲୋକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ପାଆନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଶିବ, ରୁଦ୍ର, ଶଙ୍କରଙ୍କ ଶରଣ ନେଇନାହାନ୍ତି। ସେ ଚେତନାମୟ, ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ଶରଣ, ଅବିନାଶୀ, ଲୋକନାଥ, ପରମାତ୍ମା, ପୁରୁହୂତ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ତିନି ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ସେ କେବେ କାଳରୁଦ୍ର (ତମୋଗୁଣ), କେବେ ସୁବର୍ଣ୍ଣଜନ୍ମା (ରଜୋଗୁଣ), କେବେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଷ୍ଣୁ (ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ), କେବେ ତୁଳନାତୀତ ମହେଶ୍ୱର। ଏହିଠି ଜିଜ୍ଞାସା ହେଲା—ଲୋକେ କିପରି ନରକକୁ ଯାନ୍ତି? କର୍ମ କି ଅକର୍ମ ଦ୍ୱାରା? ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ, ଅପାର ତେଜସ୍ବୀ ଭବଙ୍କ ଶକ୍ତି, ଶଙ୍କରଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କହିବି। ଯୋଗୀମାନେ, ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣି, ପରମ ବିରାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେମାନେ ଅଷ୍ଟଯୋଗ—ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସରେ ନିପୁଣ। ସେମାନେ ଦୟାଦି ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ନିଜ କର୍ମଫଳ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକକୁ ଯାନ୍ତି। କୃପାରୁ ଜ୍ଞାନ, ଜ୍ଞାନରୁ ଯୋଗ, ଯୋଗରୁ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏ; ଏହି ସମସ୍ତ କୃପା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଯଦି କୃପା ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ, ଦିବ୍ୟ ଓ ମହେଶ୍ୱର ଯୋଗ ଉପଦେଶ କରିପାରିବ, ତେବେ ଏହି ଯୋଗ କିପରି ଦିଆଯାଏ, କେଉଁ ସମୟରେ ଦିଆଯାଏ, ଏହି ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ କୁହନ୍ତୁ। ଏହିପରି ଦିବ୍ୟ କଥା ଶୁଣି, ମୁନିମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ।