ମହେଶ୍ୱରଙ୍କର ଶୁଭ ଦେହ ସଂପର୍କରେ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣମୟ ହୋଇଥିବା ଏହି ମହାପର୍ବତ ଧତୂରା ଫୁଲ ପରି ଚମକୁଛି। ଏହା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ନିବାସସ୍ଥଳ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଦେବତାମାନେ ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ଭରିଥିବା ଏହି ପର୍ବତକୁ ଖେଳସ୍ଥଳ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏହି ମହାପର୍ବତର ଦৈର୍ଘ୍ୟ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନା ଅଟୁଟ ରହିଛି। ପୃଥିବୀ ତଳେ ଏହା ଷୋଳେ ହଜାର ଯୋଜନା ଯାଏଁ ବିସ୍ତାରିତ, ଏବଂ ତଳ ଉପରେ ବଞ୍ଚିଥିବା ପର୍ବତ ଶିଖର ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୂରତା ରହିଛି। ଏହି ପର୍ବତର ମୂଳ ଅପରିମିତ ଦୈର୍ଘ୍ୟର, ଏବଂ ତଳ ଦିଆଯାଇଥିବା ପର୍ବତର ଚଉଡ଼ା ତାହାର ଶିଖରର ଚଉଡ଼ାର ଦୁଇଗୁଣା। ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଏହା ପଦ୍ମରାଗ ରତ୍ନ ପରି ଚମକେ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ନୀଳ ମଣି ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ପ୍ରଭା ତରଙ୍ଗ ମଣି ପରି ଚମକୁଛି। ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଅମରାବତୀ ନାମକ ନଗର ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ଦେବତାଙ୍କର ରହଣିବା, ବିଭିନ୍ନ ରତ୍ନ ଜାଳ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଏହି ନଗର ଅନେକ ରୂପର ଦ୍ୱାର, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଓ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ, ସୁନ୍ଦର ଗଲି ଓ ମଣି ଦ୍ୱାରା ସଜାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ଆଲୋଚନା ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲୋକମାନେ ରହନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କର ଅତିଭାରୀ ଉରୁନ୍ଦର ଓ ମଦ ପାନରେ ଚକ୍ଷୁ ଗୁଡିକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇ ରହନ୍ତି। ଏହି ନଗର ସହସ୍ରାଧିକ ମହିଳା ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଭରି ରହିଛି, ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମରେ ଭରିଥିବା ତାଳାପ ଦେଖାଯାଏ। ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ରେ ତିଆରି ଥିବା ଜିନ୍ଦା ଓ ଶିଖର, ନୀଳ ପଦ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଦ୍ମ, ସୁଗନ୍ଧିତ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଫୁଲ ଏଠାରେ ଅଛି। ଏପରି ଜଳାଶୟ, ନଦୀ ଓ ଝରଣାରେ ଶୋଭିତ ଏହି ନଗର ଏହି ଶୁଭ ପର୍ବତକୁ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କରିଛି। ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କର ନଗର ତେଜସ୍ୱିନୀ ଅଛି, ଏହା ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ଅମରାବତୀ ସମାନ, ସମସ୍ତ ଭୋଗରେ ଅନୁଦାନ। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ବୈବସ୍ୱତୀ ନାମକ ଯମଙ୍କର ନଗର ଅଛି, ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣରେ ତିଆରି ଦିବ୍ୟ ମନ୍ଦିରମାନେ ଏଠାକୁ ଆବୃତ କରିଛି। ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଶୁଦ୍ଧବତୀ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ କଳା ରଙ୍ଗର ନଗର ଅଛି, ପଶ୍ଚିମ-ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଗନ୍ଧବତୀ ନାମକ ଦୀପ୍ତିମାନ ନଗର ଅଛି। ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ପର୍ବତର କୌଳ ଉପରେ ମହୋଦୟ ନାମକ ମହାନ ନଗର ଅଛି, ଯାହା ସଦା ଦିବ୍ୟ ଆକାଶରେ ଚମକୁଛି। ଏହି ନଗର ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ୍ୱର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କର ନିବାସ, ସମସ୍ତ ଭୋଗରେ ଅନୁଦାନ, ପବିତ୍ର, ପୋଖରୀ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଓ ନଗରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏଠାରେ ସିଦ୍ଧ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷି ଓ ଚାରି ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପର ଜୀବ ରହନ୍ତି। ପର୍ବତ ଶିଖରରେ ବାମ ଦିଗରେ ଏକ ବିଶାଳ ରଜତ ମଣି ପରି ଚମକୁଥିବା ହଜାର ମହଲ ଥିବା ଦିବ୍ୟ ନିବାସ ଅଛି। ଏଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ଅଖି ଥିବା ଶର୍ବ ଦେବ, ରତ୍ନ ଶୟନରେ ଦେବୀ ଓ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ସହିତ ବସିଛନ୍ତି। ସମୀପରେ ହରିଙ୍କର ନିବାସ ଅଛି, ଯାହା ଅର୍ଦ୍ଧ ଚଉଡ଼ା, ଦିବ୍ୟ ପଦ୍ମରାଗ ରତ୍ନରେ ତିଆରି, ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣରେ ପଦ୍ମଜଙ୍କ ଦୀପ୍ତିମାନ ନିବାସ ଅଛି। ଏଠାରେ ଶକ୍ର, ଯମ, ସୋମ, ବରୁଣ, ନିରୃତି ଓ ଅଗ୍ନିଙ୍କର ମହାନ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦାୟକ ନଗରଗୁଡିକ ଅଛି। ଏପରି ଭାବରେ ବାୟୁ ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କର ନିବାସ ଶର୍ବଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଆବୃତ କରିଛି; ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ନିବାସରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବତା ନିଜ ନିବାସରେ ବସିଛନ୍ତି। ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କର ଭୂମିରେ ସଦା ପୂଜା ହେଉଛି; ଶିଳାଦି ଭଗବାନ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଶିଷ୍ୟଙ୍କର ପୂଜିତ, ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସନତକୁମାର, ଦେବତାମାନେ ଅଧିପତି, ସିଦ୍ଧମାନେ ସହ ସୁଖରେ ବସିଛନ୍ତି; ସନକ, ସନନ୍ଦ, ଏବଂ ଏମିତି ହଜାର ଅନ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଅଛି। କେଉଁଠି ଯୋଗ ଭୂମି, କେଉଁଠି ଭୋଗ ଭୂମି; ଏଠାରେ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ନିବାସ ଅଛି, ଯୁବ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଛି। ଏଠାରେ ଶିଳାଦିଙ୍କର ଶୁଭ ନିବାସ ଅଛି, ଏଠାରେ ଗଣେଶ, କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଓ ହଜାର ଗଣମାନେ ରହନ୍ତି। ଏଠାରେ ସୁୟଶା, ସୁନେତ୍ରା ଓ ମଦନ ମାତାମାନେ ରହନ୍ତି; ତଳରେ ଜମ୍ବୁନଦୀ ନଦୀ ଅଛି। ଏହାର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଜମ୍ବୁ ଗଛ ଅଛି, ଯାହା ଅତି ଉଚ୍ଚ ଓ ବିସ୍ତୃତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଋତୁରେ ଫଳ ଦେଉଛି। ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଘେରି ଥିବା ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଓ ଶୁଭ ଭୂମି ଅଛି, ଯାଁଠାରେ ବର୍ଷମିଳା ଗଛରେ ଆବୃତ; କେଉଁଠି ଜମ୍ବୁ ଫଳ ଖାଉଛନ୍ତି, କେଉଁଠି ଅମୃତ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଏକାଧିକ ରଙ୍ଗର ଭୋଗୀ ଅଛନ୍ତି, ଯମ୍ବୁନଦା ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ପରି ଦେଖାଯାଏ; ମେରୁ ପାଦରେ ବସୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହାକୁ ଶୁଭ ମଧ୍ୟଦ୍ୱୀପ ଭାବେ କହନ୍ତି। ଏହି ଦ୍ୱୀପ ନଉଟି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାଗର ନଦୀ, ଦେଶ ଓ ମହାପର୍ବତ ଅଛି; ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ନଉଟି ଭାଗ ଭଲଭାବରେ ବର୍ଣ୍ନନା କରିବି। ମୋଠାରେ ଦୂରତା, ବୃତ୍ତ ଓ ଯୋଜନା ମାପ ଶୁଣ। ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନା ଏଠାରେ ମାପ ଭାବେ ଦିଆଯାଇଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱୀପ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଦ୍ୱୀପର ଦୁଇଗୁଣା ଦୂରତାରେ ବଢ଼ିଯାଏ। ପୃଥିବୀ ସମସ୍ତ ସାଗର ସହିତ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ପଚାଶ କୋଟି ଚଉଡ଼ାରେ ବିସ୍ତୃତ, ସାତ ଦ୍ୱୀପ ଏହାକୁ ଉପସ୍ଥାପିତ, ଲୋକାଲୋକ ପରି ଶୁଭ ବୃତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ମେରୁର ଉତ୍ତରରେ ନୀଳ ପର୍ବତ, ତାହାର ଉତ୍ତରରେ ଶ୍ୱେତ ପର୍ବତ, ଏବଂ ତାହାର ଉତ୍ତରରେ ଶୃଙ୍ଗୀ ପର୍ବତ ଅଛି—ଏହି ତିନି ବର୍ଷପର୍ବତ ଅଟୁଟ। ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଜଠର ଓ ଦେବକୂଟ ପର୍ବତ, ମେରୁର ଦକ୍ଷିଣରେ ନିଷଧ, ତାହାର ଦକ୍ଷିଣରେ ହେମକୂଟ, ତାହାର ଦକ୍ଷିଣରେ ହିମବତ ଅଛି। ମେରୁର ପଶ୍ଚିମରେ ଧରାଧର ଓ ମାଲ୍ୟବନ୍ ପର୍ବତ, ଗନ୍ଧମାଦନ ମଧ୍ୟ ଅଛି—ଏହି ଦୁଇ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ। ଏହି ରାଜପର୍ବତଗୁଡିକୁ ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ଆସିଥନ୍ତି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରେ ନଉ ହଜାର ଯୋଜନା ଦୂରତା ଅଛି। ହିମବତ ଅଞ୍ଚଳ ଭାରତ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ହେମକୂଟ ପରେ କିମ୍ପୁରୁଷ ଭୂମି ଅଛି। ହେମକୂଟ ପରେ ନିଷଧ ଅଛି, ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ହରିବର୍ଷ କୁହାଯାଏ; ହରିବର୍ଷ ପରେ ମେରୁର ଶୁଭ ଇଲାବୃତ ଅଛି।