ଏବେ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ବିରକ୍ତିର କଥା କହିବି, ଯାହା ଅନ୍ଧକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା। ଶ୍ରୀମାନ୍ ନାରାୟଣ ନିଜର ଆକୃତିକୁ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭଜିତ କରି, ନିଜ ଅଂଗରୁ ସମସ୍ତ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ସୃଜନ କଲେ। ଏପରେ ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସୃଜନ କଲେ। ଏକ କଳ୍ପର ଶେଷରେ ରୁଦ୍ର ହରି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଈଶ୍ଵରଙ୍କୁ ସୃଜନ କଲେ; ପୁନି କଳ୍ପ ଶେଷରେ ହରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୃଜନ କଲେ। ପୁନି ବ୍ରହ୍ମା ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଓ ଭବ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୃଜନ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଚିନ୍ତା କରିବାରେ ବୁଝିଲେ ଯେ ଏହି ସଂସାର ଦୁଃଖମୟ। ସେ ନିଜ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଆପସେ ନେଇ, ନିଜ ମନ ଭିତରେ ବସି, ଶ୍ୱାସ ଚଳନକୁ ଅଟକାଇ, ଏକ ପାଥର ଭଳି ନିଶ୍ଚଳ ହେଇଗଲେ। ଏଭଳି ସମାଧିରେ ଭଗବାନ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ରହିଲେ। ହୃଦୟରେ ଥିବା ତଳକୁ ଦେଖୁଥିବା ଲଟସ, ଯାହା ସୁନ୍ଦର ଓ ମନୋହର, ଶ୍ୱାସ ନିଷ୍କାସନ ଦ୍ୱାରା ପୂରଣ ହେଲା ଓ ଜାଗିଉଠିଲା; ଏହାର ଉପରକୁ ଦେଖୁଥିବା ମୁଣ୍ଡ ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ଦ୍ୱାରା ଅଟକି ରହିଲା। ଲଟସର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା କର୍ଣ୍ଣିକାରେ ସେ ଭଗବାନ, 'ଓଁ' ଶବ୍ଦ, ଶିବ, ଦେବତା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଅର୍ଧ-ମାପରୁ ଉପରେ ଥିବା ସ୍ୱରୂପକୁ ବସାଇଲେ। ଲଟସ ତନ୍ତୁର ଏକ ଶତାଂଶ ଭାଗରେ ଏହିପରି ଭଗବାନକୁ ହୃଦୟରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ନିଜ ମନକୁ ପବିତ୍ର ଓ ନିୟମିତ ରଖି, ନିୟମ ଦ୍ୱାରା— ଅଳୁ ଫୁଲ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫୁଲରେ ପୂଜା କରି, ଯଜ୍ଞର ଯୋଗ୍ୟ, ଅବିନାଶୀ ଓ ଅବିକଳ, ହୃଦୟ ଲଟସରେ ବସିଥିବା ଭଗବାନଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଏକ ଅଂଶରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବତା ଜନ୍ମ ନେଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଫୋରହେଡରୁ ଭାଗି ବାହାରିଲେ, ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ, ସ୍ୱୟଂ ବିଦ୍ୟମାନ, ନୀଳ, ଶିବଙ୍କ ହୃଦୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଅଗ୍ନିର ସଂଯୋଗରେ, ଭଗବାନ, ପୁରୁଷ, ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ନୀଳ ଓ ଲାଲ, ଯାହାରୁ କାଳ, ପୁରୁଷର ଆକୃତି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ସେ ଦେବତାଙ୍କୁ 'ନୀଳଲୋହିତ' ନାମ ଦିଆଗଲା; ବ୍ରହ୍ମା ଆନନ୍ଦ ଭରା ମନରେ କାଳକୁ ସୃଜନ କଲେ। ପିତାମହ ମନରେ ଆନନ୍ଦ ଭରି, ଏହି ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା ଦେବତାକୁ ଆଠଟି ନାମରେ ସ୍ତୁତି କଲେ। "ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ରୁଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଚମକୁଛନ୍ତି, ନମସ୍କାର; ଭବ, ଦେବତା, ରସ ଓ ଜଳରେ ଗଠିତ, ନମସ୍କାର। ଶର୍ବ, ଭୂମିର ଆକୃତି, ସଦା ସୁଗନ୍ଧିତ, ନମସ୍କାର; ଈଶ, ବାୟୁ ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଭାବରେ ଆପଣ, ପୁନିପୁନି ନମସ୍କାର। ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ନାଥ, ଅଗ୍ନିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଭୟଙ୍କର, ଆକାଶ ଆକୃତି, ଶବ୍ଦ ଭାବରେ ଆପଣ, ନମସ୍କାର। ମହାଦେବ, ସୋମ, ଅମର, ଭୟଙ୍କର, ଯଜ୍ଞକାରୀ, କ୍ରିୟାସିଳ, ଆପଣ, ନମସ୍କାର।" ଯେଉଁଠି ଏହି ପୂର୍ବଜ ଷ୍ଟୋତ୍ର ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ପଢିବା କିମ୍ବା ଶୁଣିବା କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦ୍ବାରା ଶୁଣିବାକୁ ଦିଅନ୍ତି, ସେ ଏଗାର ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଅଷ୍ଟମୂର୍ତି ସ୍ୱରୂପ ଭଗବାନଙ୍କ ସହ ବିଲୀନ ହେବେ। ଏପରେ, ପିତାମହ ବଡ ଦେବତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ତାପରେ ବଡ ଦେବତା ଚାରିପାଖରେ ଅଷ୍ଟ ଆକୃତି ଧାରଣ କଲେ; ସେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚମକିଉଠିଲା, ଚନ୍ଦ୍ର କଳାପଥ ସହ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ପୁରୁଷ, ଜଳ, ଆକାଶ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ— ଏହି ସମସ୍ତ ଆକୃତିରେ ଭଗବାନ ଅଷ୍ଟମୂର୍ତି ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ଅଷ୍ଟମୂର୍ତିର କୃପାରେ, ବିରିଞ୍ଚି (ବ୍ରହ୍ମା) ପୁନି ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ସୃଜନ କରି, ବ୍ରହ୍ମା ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ କଳ୍ପ ଶେଷରେ ପୁନି କଲେ। ଏକ ହଜାର ବୟସରେ, ସମସ୍ତ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରାଣୀମାନେ ସୃଜନ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ, ତେଣୁ ଦୀର୍ଘ ଓ ଦୃଢ଼ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏଭଳି ତପସ୍ୟାରେ ଲାଗିଥିବା ବେଳେ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲାନି; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଦୁଃଖରୁ, ରୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରୁ ରୋଷ ଭରିଥିବା ଲୁହ ଝରିଲା; ସେହି ଲୁହ ଫୁଟିଯିବାରୁ ଭୂତ, ପ୍ରେତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ବଡ ପ୍ରାଣୀମାନେ—ଭୂତ, ପ୍ରେତ, ରାତିରେ ଚଳନ କରୁଥିବା—ଦେଖି, ନିଜକୁ ଦୋଷ ଦେଲେ। ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ରୁଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଯିଏ ପ୍ରାଣ ଶକ୍ତିରେ ଗଠିତ। ସେ ଅର୍ଧ ପୁରୁଷ, ଅର୍ଧ ନାରୀ ଆକୃତିରେ, ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଚମକି, ନିଜକୁ ଏଗାର ଆକୃତିରେ ବିଭକ୍ତ କରି ରହିଲେ। ନିଜ ଅର୍ଧ ଅଂଶରୁ ଶିବା, ଉମାଙ୍କୁ ସୃଜନ କଲେ; ଉମା ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୁର୍ଗା, ଓ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ସୃଜନ କଲେ। ଏହିପରି ବାମା, ରୌଦ୍ରୀ, ମହାମାୟା, ଲୋଟସ୍ ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ ବୈଷ୍ଣବୀ, କଳା, ବିକିରିଣୀ, କାଳୀ, କମଳବାସିନୀଙ୍କୁ ସୃଜନ କଲେ। ଏହିପରି ବଳବିକିରିଣୀ, ବଳପ୍ରମଥିନୀ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ବଶ କରୁଥିବା, ମନୋନ୍ମନୀଙ୍କୁ ସୃଜନ କଲେ। ଏହିପରି ଅନେକ ନାରୀ, ହଜାର ହଜାର, ଉମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଜିତ ହେଲେ; ଏହି ରୁଦ୍ରମାନେ ସହିତ ମହାଦେବ ତିନି ଲୋକର ନାଥ ହେଲେ। ସର୍ବାତ୍ମା ଉମାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଉଭୟ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ; ଏହି ଭଗବାନ, ବ୍ରହ୍ମା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବାନ, ମୃତ ହୋଇଥିଲେ। ଦୟାମୟ ମହେଶ୍ୱର, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ପୁନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରାଣ ଦିଆ, ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଥିବା ପ୍ରାଣବାୟୁ ଦେଇ ଜୀବନ ଫେରାଇଲେ। ତାପରେ ରୁଦ୍ର ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, କିଛି ଶକ୍ତି ଫେରିପାଇ, ଦେବତାଙ୍କ ନାଥ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ କଥା କହିଲେ— "ଭୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ବଡ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ବିରିଞ୍ଚି, ବିଶ୍ୱର ଶିକ୍ଷକ। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଏଠି ବସାଇଛି; ତେଣୁ ଉଠନ୍ତୁ, ମହାନଥ।" ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ପିତାମହ ଜଣେ ଜାଗ୍ରତ ମନ ଭଳି ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଫୁଟିଥିବା ପଦ୍ମ ଭଳି ଚମକୁଥିଲା। ପ୍ରାଣ ଫେରିପାଇ, ସେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦେଖି, ମୃଦୁ ଓ ଗଭୀର କଣ୍ଠରେ କହିଲେ— "ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେବ, ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା ମହାନଥ, କୃପା କରି କଥା କହନ୍ତୁ।