ଏହି ମହାପୁଣ୍ୟମୟ କଥାରେ, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଆଦିଶକ୍ତିର ବିବର୍ତ୍ତନ ବିବୃତ୍ତି ହେଉଛି, ଯାହା ଯଜୁର୍ବେଦର କଣ୍ଠ, ଅଥର୍ବବେଦର ହୃଦୟ ଭାବେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛି, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପିଛି, ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ ଉଭୟଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି, ଜନ୍ମ ଓ ନାଶରୁ ମୁକ୍ତ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ଥିର ଅଟୁଟ ଅଟଳ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ତମସ ଦ୍ୱାରା କାଳରୁଦ୍ର, ରଜସ ଦ୍ୱାରା ସୁଵର୍ଣ୍ଣ ଡିଅଂଡାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଷ୍ଣୁ ଭାବେ ପରିଚିତ; ଏହା ଗୁଣଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ମହେଶ୍ୱର ହୁଏ। ପ୍ରଧାନର ଅଙ୍ଗ ଅଙ୍ଗକୁ ବ୍ୟାପି, ସପ୍ତଧା ରୂପେ ଏବଂ ପୁନଃ ଷୋଳଢ଼ି ଏବଂ ଛବିଶି ରୂପେ ଅଜନ୍ମା ଭାବେ ବିସ୍ତାରିତ। ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟ ପାଇଁ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଲିଙ୍ଗ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥାଏ; ଏହି ଦିବ୍ୟ ଲିଙ୍ଗର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କହିବା ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ଯଥାଯଥ ନମସ୍କାର କରେ। ଏହି ଇଶାନ କଳ୍ପର ବିବର୍ଣ୍ଣନ ସମ୍ବନ୍ଧରେ, ପୂର୍ବକାଳରେ ମହାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମା ଲିଙ୍ଗର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରାଣ ରଚନା କରିଥିଲେ। ଏହାର ପ୍ରମାଣ ସମସ୍ତ ଗ୍ରନ୍ଥର ସୀମାକୁ ଛୁଇଁଥିଲା, ଶତ କୋଟି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଥିଲା; ବ୍ୟାସଦେବ ଏହାକୁ ସମସ୍ତ ଯୁଗ ପାଇଁ ଚାରି ଲକ୍ଷ ଶ୍ଲୋକରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ଦଶଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା, ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଯୁଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଦ୍ୱାପର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯୁଗରେ, ଏଗାରୋଭାଗ ଲିଙ୍ଗ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଉପଦେଶ ହୋଇଥିଲା ଓ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଠାରୁ ଶ୍ରବଣ ହୋଇଥିଲା। ଏଠି, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଏଗାର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି; ତେଣୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଏହି ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଅପୂର୍ବ ଭାବେ କହିବି। କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱୈପାୟନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚାରି ଲକ୍ଷ ଶ୍ଲୋକରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇଥିବା ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଲିଙ୍ଗର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏଗାର ହଜାର ଶ୍ଲୋକରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପ୍ରଥମେ ମୂଳ ସୃଷ୍ଟି, ପରେ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଉପତତ୍ତ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଓ ତାହାର ଅଷ୍ଟାବରଣର ଉତ୍ପତ୍ତି ଦେଖାଯାଏ। ଶର୍ବଙ୍କ ରଜୋଗୁଣ ପ୍ରଭାବରେ ଡିଅଂଡାରୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲା; ତାଙ୍କର ବିଷ୍ଣୁ ଓ କାଳରୁଦ୍ର ରୂପ ଏବଂ ଜଳରେ ଶୟନ ହେବା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି, ପୃଥିବୀକୁ ଉଦ୍ଧାର, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦିନ ଓ ରାତି, ତାଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ ଗଣନା ସହ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏଠି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଯଜ୍ଞ, ତାଙ୍କର ଯୁଗ ଓ କଳ୍ପ, ଦିବ୍ୟ ଓ ମାନବ ବର୍ଷ, ଋଷିମାନଙ୍କ ବର୍ଷ ଓ ନିଶ୍ଚିତ ଚକ୍ର ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। ପିତୃମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଆଶ୍ରମୀ ଧର୍ମ, ଜଗତର ଅବନତି ଓ ବୃଦ୍ଧି, ଦେବୀଶକ୍ତିର ଉଦୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ନାରୀ-ପୁରୁଷ ସ୍ୱଭାବ, ବିରିଞ୍ଚିର ସୃଷ୍ଟି, ଯୁଗଳ ଉତ୍ପତ୍ତି, ରୁଦ୍ରଙ୍କର ଅଷ୍ଟଧା ଆବିର୍ଭାବ, ତାଙ୍କର କ୍ରନ୍ଦନ ମଧ୍ୟରେ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦ, ଲିଙ୍ଗର ପୁନଃ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଶିଳାଦଙ୍କ ତପ, ଭୃତ୍ରାରିଙ୍କ ଦର୍ଶନ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। ଗର୍ଭଜ ଜନ୍ମ ଲାଗି ପ୍ରାର୍ଥନା, ପୁତ୍ର ଦୁର୍ଲଭତା, ଶିଳାଦ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆଲୋଚନା, ପଦ୍ମଜଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଭବଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ଶିକ୍ଷକ-ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ଶୁଭ ସମ୍ମିଳନ, ବ୍ୟାସଙ୍କ ଅବତାର, ବିଭିନ୍ନ କଳ୍ପ ଓ ମନ୍ବନ୍ତର ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। କଳ୍ପମାନ୍ୟ କଳ୍ପର ସ୍ୱରୂପ, ବିଭିନ୍ନ କଥାର କ୍ରମ, ଭାରାହ କଳ୍ପରେ ହରିଙ୍କ ବରାହ ରୂପ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। ମେଘବାହନ କଳ୍ପ କଥା, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ମହିମା, ଧନୁର୍ଧର ଦ୍ୱାରା ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲିଙ୍ଗର ପୁନଃ ଉଦୟ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା, ଅଭିଷେକ ବିଧି, ପବିତ୍ରତାର ଚିହ୍ନ, ବାରାଣସୀର ମହିମା, ତୀର୍ଥ କ୍ଷେତ୍ରର ବର୍ଣ୍ଣନ ହୋଇଛି। ପୃଥିବୀରେ ରୁଦ୍ର ମନ୍ଦିର ସଂଖ୍ୟା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଗୃହ, ଆକାଶ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଦିବ୍ୟ ତୀର୍ଥ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦକ୍ଷଙ୍କ ପତନ, ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶାପ ଓ ତାହାର ମୋକ୍ଷ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। କୈଳାସ ବର୍ଣ୍ଣନ, ପାଶୁପତ ଯୋଗ, ଚାରି ଯୁଗର ମାପ ଓ ଯୁଗ ଧର୍ମ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ସନ୍ଧ୍ୟାର ଅଂଶ ମାପ, ଭବ ସନ୍ଧ୍ୟା ଘଟଣା, ଶ୍ମଶାନବାସ, ଚନ୍ଦ୍ରଖଣ୍ଡ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶଙ୍କରଙ୍କ ବିବାହ, ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ, ଅତିରିକ୍ତ ଯୌନ ସଂଯୋଗରୁ ଜଗତର ଭୟ ଓ ବିନାଶ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପୁରାତନକାଳରେ ସତୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେବତା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଶାପ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୁକ ଉତ୍ସର୍ଗ, ଗଙ୍ଗା ଉତ୍ପତ୍ତି ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। ଗ୍ରହଣ ଓ ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଲିଙ୍ଗ ଅଭିଷେକର ପୁଣ୍ୟ, ମନ ଅଶାନ୍ତି, ଦଧୀଚି ଓ ଉପେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବିବାଦ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦେବଦେବଙ୍କ ଭକ୍ତ ନନ୍ଦୀ ଜନ୍ମ, ସତୀ ପତ୍ନୀର କଥା, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ବନ୍ଧନ ବିଚାର ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। କ୍ରିୟା, ଜ୍ଞାନ ଓ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ, ବସିଷ୍ଠ ଉତ୍ପନ୍ନ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ କଥା ଅଛି। ଋଷିବଂଶର ବିସ୍ତାର, ରାଜାମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ନାଶ, କୌଶିକଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତା ଓ ସୁରଭିଙ୍କ ବନ୍ଧନ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦୁଃଖ, ଅରୁଣ୍ଧତୀଙ୍କ କ୍ରନ୍ଦନ, ବୁହା ପଠାଇବା, ଗର୍ଭସ୍ଥିତ ଶିଶୁଙ୍କ ବାକ୍ୟ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରାଶର, ବ୍ୟାସ ଓ ଶୁକଙ୍କ ଅବତାର, ଶକ୍ତିପୁତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସ ନାଶ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦେବତାଙ୍କ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ, କୃପାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଜ୍ଞାନ, ଉପାଧ୍ୟାୟ ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଆଦେଶରେ ପୁରାଣ ରଚନା ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। ଲୋକମାନ୍ୟ ମାପ, ଗ୍ରହ ତାରା ଗତି, ଜ୍ୟୋତିର୍ଲୋକ ଚଳନ, ଜୀବନ୍ତଙ୍କ ପିତୃକ୍ରିୟା, ଶ୍ରାଦ୍ଧଯୋଗ୍ୟ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ନନ୍ଦୀ-ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଧି, ଅଧ୍ୟୟନର ଲକ୍ଷଣ, ପଞ୍ଚମହାଯଜ୍ଞର ଶକ୍ତି ଓ ବିଧି ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। ରଜସ୍ତ୍ରାବିନୀ ନାରୀଙ୍କ ଆଚରଣ, ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୁତ୍ରର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା, ପ୍ରତିବର୍ଗର ଯୌନ ନିୟମ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। ସମସ୍ତ ବର୍ଗ ପାଇଁ ଭୋଜ୍ୟ ଅଭୋଜ୍ୟ ନିୟମ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାପ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ନରକର ସ୍ୱଭାବ, କର୍ମାନୁସାରେ ଦଣ୍ଡ, ସ୍ୱର୍ଗ ନରକକୁ ଯିବା ଲକ୍ଷଣ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। ବିଭିନ୍ନ ଦାନ, ଯମପୁରୀ ବର୍ଣ୍ଣନ, ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉପାସନା ବିଧି ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ମହିମା ଏହି କଥାର ଶେଷରେ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ।