ଯୁଗଗୁଡ଼ିକର ଧର୍ମ ପୂରଣ ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ନାମକ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକରେ କ୍ରମଶଃ କ୍ଷୟ ହୁଏ—ଏହିପରି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଏହା ଘଟେ। ଚାରି ଯୁଗ ପାଇଁ ଏହି ଉପାୟ ରହିଛି, ଏବଂ ଏହି ଚାରି ଯୁଗର ଚକ୍ର ହଜାର ଥର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୁଏ। ଏହି ଚକ୍ର ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତାହାର ରାତି ମଧ୍ୟ ସମାନ ଦୀର୍ଘ ଥାଏ। ଯୁଗର ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଅସତ୍ୟତା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଏହିପରି ଲକ୍ଷଣ ସମସ୍ତ ଯୁଗର ଲାଗି ସମାନ ଭାବରେ ଥାଏ। ଏହି ଚାରି ଯୁଗ ଏବଂ ତାହାର ପୁନରାବୃତ୍ତି ମିଶାଇ ୭୧ ଥର ଘଟେ। ଏମିତି କ୍ରମେ ଏହି ଚକ୍ର ଚାଲିଥାଏ, ଯାହାକୁ ମନ୍ବନ୍ତର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଚାରି ଯୁଗରେ ଯେଉଁଠି ଯାହା ଘଟେ, ତାହା ଏହି ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ ଏକେପରି ଭାବରେ ଘଟେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୃଷ୍ଟିରେ, ଯେପରି ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଚକ୍ର ଚାଲିଥାଏ। ଏମିତି ୨୫ କଳ୍ପ ଅଛି—ନା କମି, ନା ବେଶି। ଏପରି କଳ୍ପ ଏବଂ ତାହାର ଯୁଗ ଏବଂ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ଘଟେ। ଏହିପରି ଲକ୍ଷଣ ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରର ଲାଗି ସମାନ। ଯେପରି ଯୁଗର ଏହି ବଦଳ ପୂର୍ବରୁ ଚାଲିଆସୁଛି, ସେପରି ଜଗତର ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଉତ୍ଥାନ ଓ ପତନର ଚକ୍ରରେ ଚାଲିଥାନ୍ତି। ଏପରି ଭାବରେ ପୂର୍ବ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଯୁଗର ଲକ୍ଷଣ ଏଠାରେ ସଂକ୍ଷେପରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ହୋଇଛି। ଏକ ମନ୍ବନ୍ତର ବିବରଣ ସହିତ ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟକାଳୀନ ଅଂଶ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; କଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା କଳ୍ପ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ, ଏହି ବିଷୟରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଭବିଷ୍ୟତରେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତର—ପୂର୍ବ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ—ବିଷୟରେ ଏହିପରି ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରର ଶାସକ ଓ ଅଷ୍ଟଦେବତା, ନାମ ଓ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ସମାନ ଅଭିମାନ ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି। ଋଷିମାନେ ଓ ମନୁମାନେ ମଧ୍ୟ ସମାନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନେଇଥାନ୍ତି; ଏପରି ଭାବରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ବିଭାଗ ହୁଏ। ଯୁଗର ଏହି ଗୁଣଧର୍ମ ସେହି ସମୟରେ ପ୍ରଭୁ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ; ବର୍ଣ୍ଣ, ଆଶ୍ରମ ଓ ଯୁଗ ଏହିପରି ଭାବରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଯୁଗର ମାପ ତୁମକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହିଦେଲି; ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁଁ ଶିଘ୍ରେ ପଦ୍ମଜ ଦିବ୍ୟପୁତ୍ରତ୍ୱ ବିଷୟରେ କହିବି। ପୁନି, ଶ୍ରୀମାନ ବ୍ରହ୍ମା, ହଜାର ଯୁଗ ଶେଷରେ, ଯେପରି ପୂର୍ବରୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ସେହିପରି ହରାଇଯାଇଥିବା ଜୀବମାନଙ୍କୁ ନବସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଓ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାଳର ଅର୍ଧଅଂଶ ବିତିଗଲାପରେ, ପୃଥିବୀରେ ଜଳ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା, ଏବଂ ବାୟୁ ଉପରେ ଅଗ୍ନି ବ୍ୟାପିଲା। ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ, ଆକାଶର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଏକାଦଶେନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ଅହଂକାରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଇ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଲୟ ହେଲେ; ଅହଂକାର ସମସ୍ତ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପି ତୁରନ୍ତ ଲୟ ହେଲା। ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଇ ଲୟ ହେଲା; ଅବ୍ୟକ୍ତ ତାହାର ଗୁଣ ସହିତ ସତ୍ତାରେ ଲୟ ହେଲା। ଏହିଠାରୁ ପୁନି ପୂର୍ବପରି ପୁରୁଷ ଶିବଙ୍କୁ ଆଧାର କରି ସୃଷ୍ଟି ହେଲା; ସେହି ସମୟରେ ତାଙ୍କ ମନରୁ ମନସ୍ପୁତ ଜୀବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। କିନ୍ତୁ ପଦ୍ମଜ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟିତ ଏହି ଜୀବମାନେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ନାହିଁ; ସେମାନଙ୍କ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ, ଶ୍ରୀମାନ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କର ମନସ୍ପୁତ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହିତ ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କଲେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି। ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଭବ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଜାଣିଲେ। ତାପରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟରୁ ଭିଦ୍ଧ କରି, ପିତୃସ୍ନେହର କଥା କହି ଭଗବାନ ତାଙ୍କର ଆର୍ଧନାରୀ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ମହାଦେବ ଆର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର ହେଲେ। ଏହି ଭଗବାନ ସମସ୍ତ କିଛି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସହିତ, ଦଗ୍ଧ କଲେ। ତାପରେ ଶିବ ଯୋଗମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମାଙ୍କ ଆର୍ଧ ଅଂଶର ସୁଖ ଉପଭୋଗ କଲେ, ଜଗତର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ। ତାଙ୍କ ଆର୍ଧ ଅଂଶରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭଗବାନ ହରି ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାଙ୍କର ଆତ୍ମା, ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ପଶୁପତି ଅସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହିପରି ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଜି, ତାଙ୍କ ଅଂଶରୁ ବ୍ରହ୍ମା, ତାଙ୍କ ଅଂଶରୁ ହରି, ଅଣ୍ଡଜ, ପଦ୍ମଜ, ଭବଦେହଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ପୁରାତନ କଥା ତୁମକୁ କୁହିଦେଲି; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶ୍ରୀ ଏକ ପରାର୍ଧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଲା। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତମୋଗୁଣ ଜନିତ ବିରକ୍ତି ବିଷୟରେ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି; ଶ୍ରୀନାରାୟଣ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଦେହକୁ ଦୁଇ ଭାଗ କରି, ନିଜ ଅଂଶରୁ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ହେ ମୁନି, ଏକ କଳ୍ପ ଶେଷରେ ରୁଦ୍ର, ହରି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ପୁନି ଏକ କଳ୍ପ ଶେଷରେ ହରି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ପୁନି ବ୍ରହ୍ମା, ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଭବ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏପରି ବ୍ରହ୍ମା ଚିନ୍ତା କରି, ଏହି ସଂସାର ଦୁଃଖମୟ ବୋଲି ଜାଣିଲେ। ସେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ନିବୃତ୍ତ କରି, ନିଜ ମନକୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ନିରୋଧ କରି, ପ୍ରାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ପାହାଡ଼ ପରି ନିସ୍ଚଳ ହେଲେ। ଏଭଳି ଭାବରେ ପ୍ରଭୁ ଦଶହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମାଧି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଲେ। ହୃଦୟସ୍ଥିତ ଶୋଭାମୟ, ଅଧୋମୁଖୀ ପଦ୍ମ, ଶ୍ଵାସପ୍ରଶ୍ୱାସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା ଓ ଜାଗ୍ରତ ହେଲା; ତାହାର ଉର୍ଧ୍ୱମୁଖ ଅଂଶ କୁମ୍ଭକ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହେଲା। ସେହି ପଦ୍ମର ମଧ୍ୟରେ, ପରିକର୍ପରେ, ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ—'ଓଁ' ଧ୍ୱନି, ଶିବ, ଦେବ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଯେଉଁଠି ଅର୍ଧ ଅଂଶ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ—ସ୍ଥାପନ କଲେ। ପଦ୍ମର ଶତଭାଗର ଏକ ଅଂଶରେ, ଏଭଳି ଭାବରେ ହୃଦୟରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ନିଜକୁ ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ନିୟମିତ ରଖି, ଶ୍ୟାମକୁସୁମ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଚାରରେ ଉପାସନା କଲେ। ଏହି ହୃଦୟପଦ୍ମରେ ବସିଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ତାଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଏକ ମହାପୁରୁଷ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କଲେ।