ଯେତେବେଳେ ଭବିଷ୍ୟତର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଚକ୍ରାକାର ଭାବେ କୃତୟୁଗ ପୁଣି ଆସିଥାଏ; ଏହିପରି ଆରମ୍ଭରେ ପୁଣିଥରେ କୃତୟୁଗ ଉଦୟ ହୁଏ। କଳିରେ ଯେଉଁମାନେ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ପରେ କୃତୟୁଗରେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ଏହିଠାରେ ଯେଉଁ ସିଦ୍ଧପୁରୁଷମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟଭାବରେ ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ସାତଟି ଦଳ ସହିତ ସପ୍ତ ଋଷି ନିୟୁକ୍ତ ହୁଏ—ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର, ସେମାନେ ଏଠାରେ ବୀଜ (ସଂତାନ) ପାଇଁ ସ୍ମୃତ। କଳିରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ସମସ୍ତେ ସେ ସମୟରେ ଅଭିନ୍ନ ହୋଇଯାଆନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସପ୍ତ ଋଷି ଧର୍ମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି, ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କରନ୍ତି। ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ ଆଚରଣ, ବେଦିକ ଓ ପାରମ୍ପରିକ—ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର; ଏହି ଉପାଚାରଗୁଡ଼ିକ ନିଷ୍ପାଦିତ ହେଲେ, ଲୋକେ କୃତୟୁଗରେ ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରନ୍ତି। ବେଦିକ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଉପାଚାର ଅନୁଯାୟୀ ଯେଉଁ ଧର୍ମ ପାଳନ ହୁଏ, ସପ୍ତ ଋଷି ଯେପରି ଦେଖାଇଛନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଯୁଗ ଶେଷରେ ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ। ଋଷିମାନେ ମନୁମାନଙ୍କ ଶାସନକାଳରେ ଥାଆନ୍ତି, ଯେପରି ଅଗ୍ନିରେ ଘାସ ପୁଡ଼ିଗଲାପରେ ମାଟିରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଥାଏ। ପ୍ରଥମ ବର୍ଷା ଯେପରି ଅରଣ୍ୟର ମୂଳରେ ନୂଆ ଅଙ୍କୁର ଉପ୍ଜାଏ, ସେପରି କଳିରେ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କୃତୟୁଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏହିପରି ଯୁଗଗୁଡ଼ିକ ଏକ ପରେ ଏକ ଚଳିଥାଏ, ମନ୍ବନ୍ତର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଅବିରତ ଚକ୍ର ଚାଲିଥାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ସୁଖ, ଆୟୁ, ବଳ, ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ଧର୍ମ, ଧନ ଓ କାମ ଏଗୁଡ଼ିକ ତିନି-ଚତୁର୍ଥାଂଶ କମିଯାଏ। ଯୁଗମାନେ ଯେଉଁ ସମୟକୁ ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଠି ଧର୍ମର ସଂପୂର୍ଣ୍ଣତା କ୍ଷୟ ପାଏ; ଏହି ଅନୁକ୍ରମ ଅନୁସାରେ ଘଟେ। ସମସ୍ତ ଚାରି ଯୁଗ ପାଇଁ ଏହି ହେଉଛି ବ୍ୟବସ୍ଥା; ଏହି ଚାରି ଯୁଗର ଚକ୍ର ହଜାର ଗୁଣା ହୁଏ। ଏହି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନ, ଓ ତାଙ୍କ ରାତି ମଧ୍ୟ ସମାନ ଦୀର୍ଘତାର; ଯୁଗ ଶେଷରେ ଜନମାନେ ମଧ୍ୟ ଅବିବେକ ଓ ନୀତିହୀନତାରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଯୁଗର ଲକ୍ଷଣ; ଏହି ଚାରି ଯୁଗ ମିଶି ସେହି ସଂଖ୍ୟା ହେଉଛି ଏକାତ୍ତର (୭୧)। ଏମିତି ଏମିତି ଚଳିଥିବା ଦ୍ୱାରା ଏକ ମନ୍ବନ୍ତର ହୁଏ; ଚାରି ଯୁଗରେ ଯେଉଁଯେଉଁ ଘଟଣା ଘଟେ, ସେଉଁଠି ଏହିପରି ହୁଏ। ଅନ୍ୟ ମନ୍ବନ୍ତରଗୁଡ଼ିକରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅନୁକ୍ରମ ଅନୁସାରେ ଘଟେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୃଷ୍ଟିରେ ଭିନ୍ନତା ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ, ସେହିପରି ଘଟେ। ସେଠାରେ ପ୍ରମାଣପ୍ରମାଣିକ ଭାବେ ପ୍ରକୃତିର ଅନୁସାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ କ୍ରମ ହୁଏ। କଳ୍ପ ସହିତ ଯୁଗ ଓ ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଏକାଠି ହୋଇ ୨୫ଟି ଅଛି, କମ୍ ବେଶି ନୁହେଁ। ଏହି ହେଉଛି ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରର ଲକ୍ଷଣ। ଯେପରି ଯୁଗର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଚାଲିଛି, ସେପରି ଜଗତ ଜନମାନେ ମଧ୍ୟ ଯୁଗର ଗତିଅନୁସାରେ କ୍ଷୟ-ବୃଦ୍ଧିରେ ଦୌଡ଼ିଥାଏ। ଏହିପରି ଯୁଗର ଲକ୍ଷଣ ସାରାଂଶରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି—ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତର ପାଇଁ। ଏକ ମନ୍ବନ୍ତର ସହିତ ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ କାଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, କଳ୍ପ ଏକ କଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ଯେଉଁ ମନ୍ବନ୍ତର ଆସିବାକୁ ବାକି ଅଛି, ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଏହି ତର୍କ ଅନୁସାରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ—ଏଠାରେ ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତର ପାଇଁ। ସମସ୍ତେ ଯେଉଁମାନେ ସମାନ ଗର୍ବ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନାମ ଓ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି ଦେବତା ଓ ମନ୍ବନ୍ତରର ଶାସକ ହୁଅନ୍ତି। ଋଷି ଓ ମନୁମାନେ ମଧ୍ୟ ସମାନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଏହିପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ବିଭାଜନ ହୁଏ। ଯୁଗର ସ୍ୱଭାବ ଏହି ସମୟରେ ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ; ବର୍ଣ୍ଣ, ଆଶ୍ରମ ଓ ଯୁଗର ବିଭାଜନ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ହୁଏ। ଯୁଗର ମାପ ତୁମକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି; ଏବେ ମୁଁ କ୍ଷିପ୍ରରେ ପଦ୍ମଯୋନିଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ପୁତ୍ରତ୍ୱ ବିଷୟରେ କହିବି। ପୁଣି, ଶ୍ରୀମାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା, ଏକ ହଜାର ଯୁଗ ଶେଷରେ ଯେପରି ପୂର୍ବରୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ତାହା ପୁଣି କଲେ, ଯେବେ ପ୍ରଭାତ ହେଲା। ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପରିମାଣର ଅର୍ଧ ଅତିତ ହେବା ସମୟରେ, ପୃଥିବୀରେ ଜଳ ବ୍ୟାପିଗଲା, ଓ ବାୟୁରେ ଅଗ୍ନି ଛାଇଗଲା। ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ମିଶି ଖ ମଧ୍ୟରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଏବଂ ଏକାଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ଅହଂକାରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ଓ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଲୟ ହେଲେ; ଏହା ପରେ ଅହଂକାର ସମଗ୍ର ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପି ଲୟ ହେଲା। ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଇଲାପରେ ଲୟ ହେଲା; ଅବ୍ୟକ୍ତ ତାହାର ସ୍ୱଭାବ ସହିତ ସତ୍ତାରେ ଲୟ ହେଲା। ତାହାପରେ, ପୂର୍ବବତ୍ ସୃଷ୍ଟି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ପୁରୁଷ ଶିବଙ୍କୁ ଆଧାର କରି; ସେ ସମୟରେ ଯେଉଁମାନେ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ—ମନସ୍ପୁତ୍ର। ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ପ୍ରଜାମାନେ ଏହି ଜଗତରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ନାହିଁ; ସେମାନଙ୍କ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ, ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କର ମନସ୍ପୁତ୍ରମାନେ ସହିତ ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କଲେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ। ତାଙ୍କର ଏହି ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଭବ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଜାଣିଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଭେଦ କରି, ପିତୃସ୍ନେହ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ପ୍ରଭୁ ତାପରେ ନାରୀ ଓ ପୁରୁଷ ଦୁଇ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ମହାଦେବ ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର ହେଲେ; ସେ ଶିବ ସମସ୍ତଙ୍କୁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ, ଜଗତ୍ଗୁରୁକୁ ଦହିଦେଲେ। ତାପରେ ଶିବ ଯୋଗମାର୍ଗରେ ତାଙ୍କର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଅର୍ଧ ଭାଗକୁ ଅନୁଭବ କଲେ, ଜଗତର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ। ତାଙ୍କର ଏହି ଅଂଶରେ ପରମେଶ୍ୱର ହରି ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏବଂ ଜଗତ୍ନାଥ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା, ପଶୁପତି ଅସ୍ତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଭବ କଲେ।