ଏହିପରି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଲୋକେ ଆପଣାପଣି ଭୟରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲେ । ସେମାନେ ନିଜ ଘର, ପରିବାର ଛାଡ଼ି ଏଠୁ ସେଠା ଭୂଲି ଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଗଲେ । ସେମାନେ ନିଜ ଜୀବନକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇନଥିଲେ, କୌଣସି ଦୟା ନଥିଲା, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଥିଲେ । ବେଦ ଓ ଚାରିତ୍ରିକ ନୀତି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବାରୁ, ସେମାନେ ପ୍ରତିଏକଠିକୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ସମସ୍ତ ଶିଷ୍ଟାଚାର ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା, ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ଖଦ୍ୟ ହେଲେ, ପ୍ରେମ ଓ ଲଜ୍ଜା ବିନା, ଧର୍ମନଷ୍ଟ ହୋଇ, ଶକ୍ତି ଭଙ୍ଗ ହୋଇ, ସେମାନେ ବିକଳ ହୋଇ, କେବଳ ପ୍ରମାଣରେ ପଚିଶ ଜଣ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲେ । ଝଗଡ଼ା ଓ ଦ୍ବନ୍ଦ୍ୱରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିକ୍ଷୁଭିତ ହୋଇ, ପୁଅ-ପତ୍ନୀକୁ ଛାଡ଼ି, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଜୀବିକା ତ୍ୟାଗ କରି, ଦୂରେ ଦୂରେ ଭ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ସେମାନେ ନିଜ ଦେଶ ଛାଡ଼ି, ସୀମାନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ବସିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, କୂଆ, ଓ ପାହାଡ଼ ଖୋଜିଲେ । ଦୁଃଖରେ ଅତି କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ମଧୁ, ମାଂସ, କନ୍ଦମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ, ଚାମ୍ବା, ପତ୍ର ବା ପଶୁଚର୍ମ ପିନ୍ଧି, କୌଣସି କ୍ରିୟା କିମ୍ବା ସମ୍ପତ୍ତି ବିନା ଜୀବନ ଯାପନ କଲେ । ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ଧର୍ମରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୋଇ, ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲେ । ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ କିଛି ଲୋକ ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲେ, ସେମାନେ ଏହି ଦୁଃଖକୁ ସହିଲେ । ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ରୋଗ ଓ ଭୁଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ମନ ଦୁଃଖ ଓ ନିରାଶାରେ ଭରିଗଲା । ଏହି ନିରାଶାରୁ ଚିନ୍ତନ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଏବଂ ଏହି ଚିନ୍ତନରୁ ସମତା ଭାବ ଆସିଲା । ଏହି ସମତା ଭାବରୁ ଜାଗୃତି ଆସି, ଏହି ଜାଗୃତିରୁ ଧର୍ମ ଓ ନୀତି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା । କଳିର ଶେଷରେ ଯେଉଁମାନେ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲେ, ସେମାନେ ଆକୃତି ବା ନିୟମ ବିନା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଗୁଣ ଧାରଣ କଲେ । ଏହିପରି ସମୟରେ, ଏକ ଦିନ ଓ ଏକ ରାତିରେ ବୟସ୍ଥା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେଲା, ସେମାନଙ୍କ ମନ ନିଦ୍ରା କିମ୍ବା ମଦ୍ୟପାନର ମତିରେ ବିମୂଢ଼ ହୋଇଗଲା । ଆଗାମୀ ଯୁଗର ପ୍ରଭାବରେ, କ୍ରମେ କ୍ରିତ ଯୁଗ ଆସିଲା ଓ ଏହି ଚକ୍ର ପୁନରାବୃତ୍ତି ହେଲା । ଯେଉଁମାନେ କଳିରେ ବଞ୍ଚିଗଲେ, ସେମାନେ ପୁଣି କ୍ରିତ ଯୁଗରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ଏଠାରେ ଯେଉଁ ସିଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଚର୍ଯ୍ୟା କରନ୍ତି । ସେଠାରେ ସପ୍ତ ଗୋଷ୍ଠୀ ଓ ସପ୍ତ ଋଷି ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୋଇଛନ୍ତି—ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଓ ଶୂଦ୍ର, ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରେ ସଂତତି ପାଇଁ ସ୍ମୃତ । କଳିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ସମସ୍ତେ ସେହି ସମୟରେ ଅଭିନ୍ନ ହୋଇଗଲେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସପ୍ତ ଋଷି ଓ ଅନ୍ୟେ ଧର୍ମ ପ୍ରଚାର କଲେ । ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ନୀତି, ବେଦ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଦୁଇପ୍ରକାର ଅଛି; ଏହି କ୍ରିୟା ସମ୍ପାଦନ କଲେ, ଲୋକେ କ୍ରିତ ଯୁଗରେ ଫଳିବା ଲାଗିଲେ । ବେଦ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଧର୍ମ ଯେଉଁ ରୂପେ ସପ୍ତ ଋଷି ପ୍ରଦର୍ଶିତ କରିଛନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଯୁଗ ଶେଷରେ ଧର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଥାଏ । ମନୁମାନଙ୍କ ଯୁଗରେ ଋଷିମାନେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି, ଯେପରି ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଯିବା ପରେ ମାଟିରେ ଘାସ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଥାଏ । ଯେପରି ପ୍ରଥମ ବର୍ଷା ଅରଣ୍ୟମୂଳରେ ନୂତନ ଅଙ୍କୁର ଆଣେ, ସେପରି କଳି ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରିତ ଯୁଗର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ଏପରି ଭାବେ ଯୁଗ ଚକ୍ର କ୍ରମେ ଚାଲିଥାଏ, ଏକ ପରେ ଅନ୍ୟ, ମନ୍ବନ୍ତର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବରେ । ସୁଖ, ଆୟୁ, ଶକ୍ତି, ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ଧର୍ମ, ଧନ ଓ କାମ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ କମିଯାଏ । ଧର୍ମର ସିଦ୍ଧି ଯୁଗର ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶରେ କ୍ଷୟ ପାଏ; ଏହି କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ଏହା ଘଟେ । ଚାରିଯୁଗ ପାଇଁ ଏହି ଉପାୟ, ଏହି ଚାରିଯୁଗ ଚକ୍ର ହଜାର ଥର ଆବୃତ୍ତି ହୁଏ । ଏହି ଅନୁସାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନ ହେଉଛି, ଓ ରାତି ସେଇ ଦିନ ସମାନ ଦୀର୍ଘତାର; ଯୁଗ ଶେଷରେ ଜନ୍ମିଥାଏ ଅବିବେକ ଓ ଅନୈତିକତା । ଏହି ଅଟୁଟ ଯୁଗ ଚରିତ୍ର ଅଟୁଟ ରହିଛି; ଏହି ଚାରିଯୁଗ ମିଶି ସତତରେ ଏହି ସଂଖ୍ୟା ସତତରେ ସତତିଏକ ଥାଏ । ଏହିପରି ଚକ୍ର ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ, ଏହାକୁ ମନ୍ବନ୍ତର କୁହାଯାଏ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଯାହା ଘଟେ, ସେହିପରି ଘଟେ । ଅନ୍ୟ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ନିୟମେ ଘଟେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୃଷ୍ଟିରେ ଯେପରି ଭେଦ ଦେଖାଯାଏ, ସେହିପରି ଘଟେ । ପଚିଶ ଅଛି, ନ କମ୍ ନ ଅଧିକ; ଏପରି କଳ୍ପ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଗୁଣ ଏକାସାଥି ଚାଲେ । ଏହି ହେଉଛି ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରର ଲକ୍ଷଣ । ଯେପରି ଯୁଗର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଚାଲିଛି, ସେପରି ସମସ୍ତ ଜୀବ ଜଗତ ଉତ୍ଥାନ-ପତନରେ ଏହି ଯୁଗ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଚାଲିଥାଏ । ଏପରି ଭାବେ ପୂର୍ବ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଯୁଗ ଲକ୍ଷଣ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି । ଏକ ମନ୍ବନ୍ତର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟସ୍ଥ କାଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ଏଠାରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, କ୍ୟାରଣ କଳ୍ପକୁ କଳ୍ପ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରେ । ଯେଉଁମାନେ ଆସିବେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁ ଜଣେ ବୁଝିଥାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ପୂର୍ବ-ଭବିଷ୍ୟତ ମନ୍ବନ୍ତର ଉପରେ ବିଚାର କରିପାରିବେ । ଏହି ସମସ୍ତ ଉଚ୍ଚ ମାନ୍ୟତା ଥିବା ଲୋକେ ନାମ ଓ ଆକୃତି ଦ୍ୱାରା ଅଷ୍ଟ ଦେବତା ଓ ମନ୍ବନ୍ତର ଅଧିପତି ହୋଇଯାନ୍ତି । ଋଷି ଓ ମନୁମାନେ ମଧ୍ୟ ସମାନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନେଇଥାନ୍ତି; ଏପରି ଭାବରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ବିଭାଗ ହୁଏ । ଯୁଗର ଲକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ସେହି ସମୟରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ; ବର୍ଣ୍ଣ, ଆଶ୍ରମ ଓ ଯୁଗର ବିଭାଗ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ସଫଳ ହୁଏ । ଏପରି ଭାବେ ଯୁଗର ମାପ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ଏବେ ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ ପଦ୍ମଜ ଦେବପୁତ୍ରତ୍ୱ କଥା କହିବି । ପୁଣି, ଶ୍ରୀମାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ହଜାର ଯୁଗ ଶେଷରେ, ଯେପରି ଆଗରେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ସେହିପରି ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି କଲେ । ଏପରି, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେବେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାଳର ଅର୍ଧ ଅତିତ ହେଲା, ସେବେ ଜଳ ଭୂମିକୁ ଢାକି ଦେଲା, ଓ ଅଗ୍ନି ବାୟୁକୁ ଢାକିଲା । ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ, ଖ ମଧ୍ୟରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଏବଂ ଏକାଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ଏକତ୍ର ହେଲେ ।