କଳିଯୁଗ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସହିତ ମଣିଷମାନଙ୍କର ଆୟୁ, ଶକ୍ତି ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟ କ୍ରମେ କ୍ଷୟ ପାଉଛି । ଏହି ଯୁଗରେ ଅତି ଶୀଘ୍ର ମଣିଷମାନେ ନିଜ ଜୀବନର ଶେଷକୁ ପହଞ୍ଚିଯାନ୍ତି । ଏହି କଳିଯୁଗର ଶେଷରେ ଯେଉଁ ଉତ୍ତମ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଉପଦେଶିତ ଧର୍ମକୁ ଇର୍ଷା ବିନା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁନ୍ୟଶ୍ଳୋକ ଓ ଧନ୍ୟ ଅଟୁଛନ୍ତି । ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଧର୍ମ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ଦ୍ୱାପରରେ ପ୍ରତିମାସ ମନେ ପକାଯାଏ, କିନ୍ତୁ କଳିଯୁଗରେ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରତିଦିନ ଧର୍ମକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥାନ୍ତି । ଏହି କଳିଯୁଗର ଏହି ଅବସ୍ଥା । ଏବେ ମୋରୁ ଏହି ଯୁଗର ସନ୍ଧିକାଳ ବିଷୟରେ ଶୁଣ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣତା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ ଓ ଅନ୍ୟ ତିନି ଭାଗ କ୍ଷୟ ପାଉଛି । ସେହିଭଳି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗ ଓ ସେମାନଙ୍କର ସନ୍ଧିକାଳ ଏଠାରେ ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ । ସନ୍ଧିକାଳର ନିଜସ୍ୱ ଭାଗ ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ହିସାବରେ ସ୍ଥିତି ନେଇଥାଏ । ଏହିପରି, ଯେତେବେଳେ ଯୁଗର ଶେଷ ସନ୍ଧିକାଳ ଆସିଯାଏ, ତେବେ ସେହି ଦୁଷ୍ଟ ସମୁଦାୟଙ୍କୁ ନଶ୍ୱ କରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଶାସକ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ । ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶରେ ପ୍ରମିତି ନାମକ ଜଣେ ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ପୂର୍ବ ସ୍ବୟଂଭୂ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏକ ଅଂଶରେ ମନୁଷ୍ୟ ଥିଲେ । ସେ, ବିଶ ବର୍ଷ ବୟସରେ ଏକ ବିଶାଳ ସେନା ନେଇ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ହାତୀ ସହିତ ପୃଥିବୀରେ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ସେ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଶତଶଃ-ସହସ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ଥିଲେ ଓ ଅସଂଖ୍ୟ ମ୍ଲେଚ୍ଛମାନେ ହତ୍ୟା କଲେ । ସେ ଶୂଦ୍ର ବଂଶର ରାଜାମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ଅପସଂସ୍କୃତ ଅଭିନେତାମାନେ ଉପରେ ଶାସନ କରି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ନଶ୍ୱ କଲେ । ଯେଉଁମାନେ ବହୁତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ନୁହଁନ୍ତି, ସେମାନେ ଓ ମିଶ୍ର ଜାତି ଓ ତାଙ୍କର ଅନୁଗାମୀମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସେଉଁଠି ନଶ୍ୱ କରାଯାଇଥିଲେ । କ୍ରିୟାର ଚକ୍ର ଆରମ୍ଭ କରି ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ସମସ୍ତ ମ୍ଲେଚ୍ଛମାନେ ନଶ୍ୱ କଲେ ଓ ସମସ୍ତ ଜନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅପରାଜିତ ହେଲେ । ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ସେ ବିଷ୍ଣୁ ଦେବତା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ, ଏଠି ଏକ ଅଂଶରେ ପ୍ରମିତି ମନୁଷ୍ୟ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶରୁ, କଳିଯୁଗ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ପ୍ରଭୁ ତିରିଶି ବର୍ଷରେ ନିଜ ବିଶ ବର୍ଷର ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ସେ ଶତ-ସହସ୍ର ପ୍ରାଣୀମାନେ ନଶ୍ୱ କରି, କେବଳ ମାତ୍ର ମୂଳ ଅଂଶ ପୃଥିବୀରେ ରଖିଦେଇଥିଲେ । ଏହି ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଏକାପରି ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ରୋଷ ଓ ଦ୍ୱେଷରେ ଆକ୍ରମଣ କରି, ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ଅଧର୍ମୀ ଚଣ୍ଡାଳମାନେ ନଶ୍ୱ ହେଇଯାଇଥିଲେ । ପ୍ରମିତି ତାଙ୍କର ସେନା, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଅନୁଗାମୀମାନେ ସହିତ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିଲେ । ସମୟ ଗତି କରିଲାପରେ ସେଉଁଠି ରହିଲେ । ସେ ସମସ୍ତ ରାଜା ଓ ବିଦେଶୀମାନେ ଉପରେ ବିଜୟ ପାଇଲେ, ଯୁଗ ଶେଷ ସନ୍ଧିକାଳରେ କେବଳ ଗଣନାର ଲୋକ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଗଲେ । ଏହି ଅବଶିଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ ଲୋଭରେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ରାଜା ନଥିବାରୁ ଅନିଶ୍ଚିତତା ବିପ୍ରସାରିତ ହେଲା । ସମସ୍ତେ ଭୟରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ନିଜ ପରିବାର ଓ ଘର ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଗଲେ । ସେମାନେ ନିଜ ପ୍ରାଣକୁ ଅନାବଶ୍ୟକ ଭାବେ ଅବହେଳା କଲେ, ଦୟାହୀନ ଓ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ । ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା, ସମସ୍ତେ ଏକାପରି ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଲାଗିଗଲେ । ସେମାନଙ୍କର କୌଣସି ସୀମା ନ ରହିଲା, ସମାଜରୁ ବାହାରିଦେଲେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦୟା, ଲଜ୍ଜା ଓ ପ୍ରେମ ଶୂନ୍ୟ ହେଲେ, ଧର୍ମ ହରାଇଗଲା ଓ ଶକ୍ତି କ୍ଷୀଣ ହେଲା । ସେମାନେ କେବଳ ପଚିଶି ଜଣ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଗଲେ । ପୁଅ-ଝିଅ ଓ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ଅନାବୃଷ୍ଟିରେ ଜୀବିକା ହରାଇ ଦୂରେ ଦୂରେ ଭ୍ରମଣ କରିଲେ । ସେମାନେ ନିଜ ଦେଶ ଛାଡ଼ି ସୀମାନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ, ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, କୂଆଁ ଓ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ବସିଲେ । ବହୁତ ଦୁଃଖ ଭୋଗି, ମଧୁ, ମାଂସ, କନ୍ଦମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ, ଚାମ୍ର, ପତ୍ର ବା ବାସ ଧରି ଚାଲିଲେ, କୌଣସି ବିଧି ବା ସମ୍ପତ୍ତି ନ ରହିଲା । ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୋଇ, ଭୟଙ୍କର କଷ୍ଟ ଭୋଗିଲେ, ଏହି ସମୟରେ କେବଳ ଅତି କମ୍ ଲୋକ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲେ । ବୟସ, ରୋଗ ଓ ଭୁଖରେ ପୀଡିତ, ମନ ଦୁଃଖ ଓ ନିରାଶାରେ ଭରିଗଲା । ଏହି ନିରାଶାରୁ ଚିନ୍ତା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଏବଂ ଚିନ୍ତାରୁ ସମତା ଭାବ ଆସିଲା । ଏହି ସମତା ଭାବରୁ ଜାଗୃତି ଏବଂ ଧର୍ମ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା । କଳିଯୁଗର ଶେଷରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ ଯଦ୍ୟପି ରୂପ ଓ ନିୟମ ଶୂନ୍ୟ, ଏହି ଗୁଣ ଧାରଣ କରିଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଦିନ ଓ ରାତି ମଧ୍ୟରେ ଯୁଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଉଥିଲା, ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ନିଦ୍ରା ବା ମଦ୍ୟପାନର ଦ୍ୱାରା ମୁଢ଼ିଯାଏ । ଭାଗ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ କ୍ରିତୟୁଗ ପୁନଃ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିଲା । ଏହିପରି ଆରମ୍ଭ ହେଲେ, କଳିଯୁଗରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ ପୁନଃ କ୍ରିତୟୁଗରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ । ଏଠି ଅବଶିଷ୍ଟ ସିଦ୍ଧପୁରୁଷମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଚଳାଚଳ କରିଥିଲେ । ସେଠାରେ ସପ୍ତ ବର୍ଗ ଓ ସପ୍ତ ଋଷି ସ୍ଥିତ ହେଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର—ଯେଉଁମାନେ ଏଠି ବୀଜର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସ୍ମୃତି ହୋଇଥିଲେ । କଳିଯୁଗରେ ଜନ୍ମ ନିଅଥିବା ସମସ୍ତ ଏହି ସମୟରେ ଅବିଭକ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସପ୍ତ ଋଷି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଧର୍ମ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ । ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ସମ୍ପର୍କିତ ବେଦିକ ଓ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଆଚାର ଦୁଇପ୍ରକାର ଥିଲା । ଏହି ଆଚାର ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଲେ, ଲୋକମାନେ କ୍ରିତୟୁଗରେ ଫଳିଉଥିଲେ । ବେଦିକ ଓ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଧର୍ମ, ଯାହା ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ଦେଖାଇଥିଲେ, ତାହାର କିଛି ଶେଷ ଯୁଗରେ ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନା ପାଇଁ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ । ମନୁମାନଙ୍କ ଅବଧିରେ ଋଷିମାନେ ରହିଥାନ୍ତି, ଯେପରି ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଗଲାପରେ ପୃଥିବୀରେ ଘାସ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ । ପ୍ରଥମ ବର୍ଷା ମୂଳରେ ଅନେକ ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ସେପରି କଳିଯୁଗର ମଧ୍ୟରେ କ୍ରିତୟୁଗର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ । ଏପରି ଭାବେ ଯୁଗମାନେ ପରସ୍ପର ପରେ ଚାଲିଥାନ୍ତି, ଏକ ପରେ ଏକ, ମନ୍ବନ୍ତର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି କ୍ରମ ଅବିରତ ଚାଲିଥାଏ ।