ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ଯେତେବେଳେ କାଳ ଚକ୍ର ଚାଲିଥିଲା, ବେଦର ଶାଖାଗୁଡିକର ବିସ୍ତାର ହେଲା, ଧର୍ମର ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ମଞ୍ଜସ ଓ ବିକୃତି ଆସିଲା, ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ନାଶ ଘଟିଲା। ଏହି ସମୟରେ ଲୋକମାନେ ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷରେ ତଳିଗଲେ। ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ କାମ, ଲୋଭ ଓ ମଦ ଭାବ ପ୍ରବଳ ହେଲା। ବ୍ୟାସଦେବ ବେଦକୁ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାପର ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଯୁଗରେ ଚାଲିଲା। ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଏକ ବେଦ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ରହିଲା, କିନ୍ତୁ ଜୀବନ ଅଳ୍ପ ହେବାରୁ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଏହି ବିଭାଜନ ଆଉ ଅଧିକ ହେଲା। ପୁନଃ ଋଷିମାନଙ୍କର ପୁଅମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସ୍ୱର ଓ ବର୍ଣ୍ଣର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ବେଦର ଅନେକ ଶାଖା ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଋକ୍, ଯଜୁସ୍ ଓ ସାମ ମାନ୍ଦାଣ୍ଡ ସଂଗ୍ରହ କଲେ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋଷି ତାଙ୍କର ଅନୁସୃତ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ଅଂଶ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ, କଳ୍ପସୂତ୍ର ଓ ମନ୍ତ୍ର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଉପରେ କିଛି ଲୋକ ଚାଲିଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଆଚାରରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ। ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣମାନେ କାଳର ଭାରରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲେ—ବ୍ରାହ୍ମ, ପାଦ୍ମ, ବୈଷ୍ଣବ, ଶୈବ ଓ ଭାଗବତ ପୁରାଣ ଏହିଭଳି। ତଥା ଭବିଷ୍ୟ, ନାରଦ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଆଗ୍ନେୟ, ବ୍ରହ୍ମୱୈବର୍ତ୍ତ, ଲୈଙ୍ଗ, ଓ ବାରାହ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ପରେ ବାମନ, କୂର୍ମ, ମାତ୍ସ୍ୟ, ଗାରୁଡ, ସ୍କାନ୍ଦ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୁରାଣର ବିଭାଗ ହେଲା। ଲୈଙ୍ଗ ପୁରାଣ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଏଗାରଟି ରୂପରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲା—ମନୁ, ତ୍ରି, ବିଷ୍ଣୁ, ହାରିତ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଉଶନାସ, ଅଙ୍ଗିରାସ, ଯମ, ଆପସ୍ତମ୍ଭ, ସଂବର୍ତ୍ତ, କାତ୍ୟାୟନ, ବୃହସ୍ପତି, ପରାଶର, ବ୍ୟାସ, ଶଂଖ, ଲିଖିତ, ଦକ୍ଷ, ଗୌତମ, ଶାତାତପ ଓ ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ହଜାରେ ହଜାର ଋଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା। ଏହି ସମୟରେ ଅନେକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦୁଃଖ, ମୃତ୍ୟୁ, ରୋଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆଘାତ ଜନ୍ମ ନେଲା। ବାଣୀ, ମନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉପଜିଥିବା ଦୁଃଖରୁ ବିରକ୍ତି ଜନ୍ମ ନେଲା, ବିରକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ ଆସିଲା। ଏହି ଚିନ୍ତନରୁ ବିରାଗ ଉପଜିଲା, ବିରାଗ ଦ୍ୱାରା ଦୋଷ ପ୍ରତି ଦୃଷ୍ଟି ହେଲା, ଏବଂ ଏହି ଦୋଷ ଦେଖିବା ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଜ୍ଞାନ ଉପଜିଲା। ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ଆଚରଣ କାମ ଓ ତମସର ଦ୍ୱାରା ପରିଚିତ, କୃତ ଯୁଗରେ ଧର୍ମ ପ୍ରବଳ ଥିଲା, ତ୍ରେତାରେ ଧର୍ମ ଅଧିକ ଥିଲା। ଦ୍ୱାପରରେ ଧର୍ମ ବିକୃତ ହେଲା, କଳି ଯୁଗରେ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାଶ ପାଇଲା। ତିଷ୍ୟ ଓ ମାୟାମସୂ ଓ ତପସ୍ୱୀ ହତ୍ୟାରେ, ଏଠାରେ ଲୋକମାନେ ତମସରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। କଳି ଯୁଗରେ ଅବିଚାର, ରୋଗ, ସଦା ଭୁଖ ଓ ଭୟ, ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଓ ଭୂମିର ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରବଳ ହେଲା। ମାନବମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ମାନିଲେ ନାହିଁ, ଅଧର୍ମ ଚାଲିଲା; ଅଧର୍ମୀ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୁଧ୍ଧ ଓ ଅଲ୍ପ ବୁଦ୍ଧି ହେଲେ। ଲୋଭୀମାନେ ମିଥ୍ୟା କହିଲେ, ତିଷ୍ୟରେ ଦୁଷ୍ଟ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମିଲେ—ଖରାପ କାର୍ଯ୍ୟ, ଅଳ୍ପ ଶିକ୍ଷା, ଖରାପ ଆଚରଣ ଓ ଅନୁଚିତ ଉପାୟ ଅନୁସରଣ କଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟର ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ; ସେ ସମୟରେ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ ହେଲା ନାହିଁ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯଜ୍ଞ କଲେ ନାହିଁ। ମଣିଷ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଅବନତି ପାଇଲେ, ପରେ ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ। ମନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରି ଶୂଦ୍ରମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହ ଜଡିତ ହେଲେ। ଏହି କଳି ଯୁଗରେ, ଶୟନ, ଆସନ ଓ ଭୋଜନ ଏକାଠି କରି, ଅଧିକାଂଶ ଶୂଦ୍ର ରାଜାମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉପରେ ଅତ୍ୟାଚାର କଲେ। ଲୋକମାନେ ଗର୍ଭ ଓ ବୀରମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କଲେ; ଶୂଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣର ଆଚରଣ ଅନୁସରଣ କଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୂଦ୍ର ଆଚରଣ ଅନୁସରଣ କଲେ। ଚୋରମାନେ ରାଜଧର୍ମ ଚାଲାଇଲେ, ରାଜାମାନେ ଚୋର ଭଳି ଚରିତ୍ର କଲେ। ଏକ ପତି ଥିବା ନାରୀମାନେ ଏକାଠି ରହିଲେ ନାହିଁ, ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ନାରୀମାନେ ବଢ଼ିଗଲେ। ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହରାଇଗଲା; ତେବେ ଭୂମି କେବେ କମ୍ ଫଳ ଦେଲା, କେବେ ବେଶି ଦେଲା। ହେ ପାର୍ବତୀ, ରାଜାମାନେ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଥିଲେ ଚୋର ଓ ଦୁଷ୍ଟ ହେଲେ; ସମସ୍ତ ଶୂଦ୍ର ଶିକ୍ଷିତ ହେଲେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ। ରାଜାମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ନୁହଁନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶୂଦ୍ର ସେବା କରି ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି; ଦ୍ୱିଜମାନେ ବସିଥିବାକୁ ଦେଖି ଅଜ୍ଞାନୀ ଉଠି ନାହାନ୍ତି। ଅଲ୍ପ ବୁଦ୍ଧି ଶୂଦ୍ରମାନେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି; ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ ହାତ ଶୂଦ୍ରର ମୁଖ କିମ୍ବା କାନରେ ରଖନ୍ତି। ସେ ସମୟରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତଳ ମାନ୍ୟ ଲୋକ ଭଳି ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ସହ କଥା କହନ୍ତି; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ, ଶୂଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଉଚ୍ଚ ଆସନରେ ବସନ୍ତି। ରାଜା ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କଳି ଯୁଗରେ କିଛି କରିପାରିନାହାନ୍ତି, ସମୟ ପ୍ରଭାବିତ; ଫୁଲ, ସୁଗନ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଭ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଶୂଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ। ଅଲ୍ପ ଶିକ୍ଷା, ଧନ ଓ ଶକ୍ତି ଥିବା ଲୋକମାନେ ଶୂଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି; ଅଭିମାନୀ ଶୂଦ୍ରମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ। ସେବା ପାଇଁ ଅବସର ଦେଖି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱାରରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୁଅନ୍ତି; ଶୂଦ୍ର ଓ ଶୂଦ୍ର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ଲୋକ ଯାନବାହନ ଉପରେ ଥିବାମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଘେରି ରହନ୍ତି। କଳି ଯୁଗରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସେବା କରନ୍ତି ଓ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ତାପସ୍ୟା ଓ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ବିକ୍ରୟ କରନ୍ତି। ଏହି କଳି ଯୁଗରେ ଅନେକ ତପସ୍ୱୀ ହେବେ; ଯୁଗ ଶେଷରେ ପୁରୁଷ କମ୍ ଓ ନାରୀ ବେଶି ହେବେ। କଳି ଯୁଗରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ବେଦ ଜ୍ଞାନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଅପବାଦ ଦେବେ; ଏହି କଳିରେ ମହାଦେବ ଶଙ୍କର, ନୀଳ ଓ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ, ବିକୃତ ଆକୃତିରେ ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେପରି ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ତେଣୁ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସେବା କରିବେ। କଳି ଦୋଷ ଜୟ କରି ସେମାନେ ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ; ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେବେ, ଗାଈ ହ୍ରାସ ପାଇବ।