ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ମହାପ୍ରୟାସରେ ଧରିତ୍ରୀକୁ ଦୋହନ କଲେ। ସେଠାରୁ ଲୋକମାନେ ଚାଷ କରି ଔଷଧୀ ଉପଜାଇବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହିପରି ଚାଷକୁ ଲୋକମାନେ ଜୀବିକାର ଉପାୟ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କଲେ ଏବଂ ଏହାକୁ ଜୀବନ ଧାରଣ ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ ଉପାୟ ଭାବେ ମନ୍ୟ କଲେ। ଯଦି ଏହିପରି କୃଷି ଚାଳିତ ହେଇନଥାନ୍ତା, ତେବେ ତ୍ରେତାଯୁଗ ଶେଷରେ ଏହି ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ଅବିକାଶିତ ରହିଥାନ୍ତେ। ତାପରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜଳଜ ଓ ହସ୍ତପ୍ରସୂତ ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେଠାରେ ଲୋକମାନେ ଏକାଉପରେ ଏକେ ଆକ୍ରମଣ କରି, କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ପୁଅ, ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଧନକୁ ବଳପୂର୍ବକ ହରଣ କରିବାରେ ଲାଗିଗଲେ। ଏହି ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଅନ୍ୟାୟ ରୋକିବାକୁ, ସବୁ କିଛି ଜାଣି ନେଇ, ପଦ୍ମଯୋନି ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ସମାଜକୁ ଅନ୍ୟାୟରୁ ରକ୍ଷା କରିବେ। ତାଙ୍କର ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ବ୍ରହ୍ମା ଭୂଲୋକରେ ବର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଆଶ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନିର୍ମାଣ କଲେ; ଚରିତ୍ର ଓ ଜୀବିକା ଦ୍ୱାରା ସେଇ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ବିଧିବତ୍ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; କିଛି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକ ଏଠାରେ ପଶୁବଳି କରିଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ ସର୍ବଜ୍ଞ ବିଷ୍ଣୁ ବଳପୂର୍ବକ ଯଜ୍ଞ କଲେ; ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହାକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ, ଏବଂ ପରେ ଯଜ୍ଞ ଅହିଂସାମୟ ହେଲା। ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ମତଭେଦରେ ଆବୃତ ହେଲେ; ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଭାଷା ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ଅତି କଠିନ ହେଲା। ତାପରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦେହିକ କଷ୍ଟ ଅନୁଭବ କଲେ, ଏହାରୁ ଲୋଭ, ମଜୁରି, ବ୍ୟବସାୟ, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ତତ୍ତ୍ୱ ନେଇ ସନ୍ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ଯୁଗରେ ବେଦର ଶାଖା ବିସ୍ତାର ହେଲା, ଧର୍ମର ମିଶ୍ରଣ, ବର୍ଣ୍ଣ ଆଶ୍ରମର ନାଶ ଓ ଇଚ୍ଛା-ଦ୍ୱେଷ ଆଦି ଦେଖାଦେଲା। ଦ୍ୱାପରେ କାମ, ଲୋଭ ଓ ମଦ ବିପୁଳ ହେଲା; ବ୍ୟାସଦେବ ବେଦକୁ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ। ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଏକ ବେଦ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ଥିଲା; ଆୟୁର୍ଦ୍ଧି କମିଯିବାରୁ ଦ୍ୱାପରେ ଏହାକୁ ଅଧିକ ଭାଗରେ ଭାଗ କରାଗଲା। ଋଷିମାନଙ୍କର ପୁଅମାନେ ମନ୍ତ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସ୍ୱରାକ୍ଷରର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ପୁନି ଏହି ବିଭାଗକୁ ବଢ଼ାଇଲେ। ଋକ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଂହିତାଗୁଡ଼ିକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସଂଗ୍ରହ କଲେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋଷି ନିଜ ଅନୁସାରେ ସାଧାରଣ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ପାଠ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ, କଳ୍ପସୂତ୍ର ଓ ମନ୍ତ୍ର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଉପରେ କିଛି ଚାଲିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ପୁରୁଣା ଅନୁସରଣ କଲେ। ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣଗୁଡ଼ିକୁ କାଳର ଭାରରେ ବିଭାଗ କରାଗଲା—ବ୍ରାହ୍ମ, ପାଦ୍ମ, ବୈଷ୍ଣବ, ଶୈବ, ଭାଗବତ, ଭବିଷ୍ୟ, ନାରଦ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଆଗ୍ନେୟ, ବ୍ରହ୍ମୱୈବର୍ତ୍ତ, ଲୈଙ୍ଗ, ବାରାହ, ବାମନ, କୂର୍ମ, ମାତ୍ସ୍ୟ, ଗାରୁଡ଼, ସ୍କାନ୍ଦ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଇତ୍ୟାଦି। ଲୈଙ୍ଗ ପୁରାଣ ଦ୍ୱାପରେ ଏକାଦଶ ରୂପରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲା—ମନୁ, ତ୍ରି, ବିଷ୍ଣୁ, ହାରିତ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଉଶନସ୍, ଅଙ୍ଗିରା, ଯମ, ଆପସ୍ତମ୍ଭ, ସଂବର୍ତ୍ତ, କାତ୍ୟାୟନ, ବୃହସ୍ପତି, ପରାଶର, ବ୍ୟାସ, ଶଂଖ, ଲିଖିତ, ଦକ୍ଷ, ଗୌତମ, ଶାତାତପ, ବଶିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ହଜାର-ହଜାର ରୂପରେ। ଏହି ଯୁଗରେ ଅନେକ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ, ମୃତ୍ୟୁ, ରୋଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଃଖ ଆସିଲା। ମନ, ଭାଷା ଓ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ନିରାଶା ଉପଜିଲା; ଏହି ନିରାଶାରୁ ମୋକ୍ଷ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଚିନ୍ତନରୁ ବିରାଗ ଉପଜିଲା, ବିରାଗରୁ ଦୋଷ ଦେଖିବା ଶକ୍ତି ଆସିଲା, ଏବଂ ଦୋଷ ଦେଖି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାପରେ ଉପଜିଲା। ଦ୍ୱାପରଯୁଗର ଚରିତ୍ର କାମ ଓ ତମସରେ ଆବୃତ; ପ୍ରଥମ କୃତଯୁଗରେ ଧର୍ମ ପ୍ରବଳ ଥିଲା, ତ୍ରେତାରେ ଲୋକମାନେ ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ; ଦ୍ୱାପରେ ଧର୍ମ ବିକଳ ହେଲା, କଳିଯୁଗରେ ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନାଶ ହେଲା। ତିଷ୍ୟ ଓ ମାୟାମସୁ ସମୟରେ, ତଥା ତାପସମାନେ ହତ୍ୟା ହେବାରେ, ଲୋକମାନେ ତମସରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ଏହିପରି କୁକର୍ମ କରିଥିଲେ। କଳିଯୁଗରେ ଅସାବଧାନତା, ରୋଗ, ନିତ୍ୟ ଭୁଖ ଓ ଭୟ, ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଭୟ ଓ ଭୂମିର ଅସ୍ଥିରତା ପ୍ରବଳ ହେଲା। ଏଠାରେ ଲୋକମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ମାନୁନାହାନ୍ତି, ଅଧର୍ମ ପ୍ରବଳ ହେଉଛି; ଅଧର୍ମୀ ଲୋକ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, କ୍ରୋଧୀ ଓ ଅଳ୍ପ ବୁଦ୍ଧି ହେଉଛନ୍ତି। ଲୋଭୀ ଲୋକମାନେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହନ୍ତି; ତିଷ୍ୟରେ ଦୁଷ୍ଟ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ମନ୍ଦ ପଢ଼ା, ଖରାପ ଚରିତ୍ର ଓ ଅନୁଚିତ ଚର୍ଯ୍ୟା କରନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ କୁକର୍ମର ଦୋଷରୁ ଲୋକମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଉଛନ୍ତି; ସେ ସମୟରେ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ ହୁଏ ନାହିଁ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ମନୁଷ୍ୟ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ସାଧାରଣ ଲୋକ ଅବନତି ହେଉଛନ୍ତି; ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗରେ ଶୂଦ୍ରମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଜଡିତ ହେଉଛନ୍ତି। କଳିଯୁଗରେ ଏକାଠି ଶୋଇବା, ବସିବା ଓ ଭୋଜନ କରି, ଅଧିକାଂଶ ରାଜା ଶୂଦ୍ର ହୋଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉପରେ ଅତ୍ୟାଚାର କରନ୍ତି। ଲୋକମାନେ ଗର୍ଭଓଧାନ ଓ ବୀରମୃତ୍ୟୁ କରନ୍ତି; ଶୂଦ୍ରମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆଚରଣ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶୂଦ୍ର ଚରିତ୍ର ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଚୋରମାନେ ରାଜଧର୍ମ ପାଳନ କରନ୍ତି, ରାଜାମାନେ ଚୋର ଭଳି ଅଚରଣ କରନ୍ତି; ଏକମାତ୍ର ପତିବ୍ରତା ମହିଳାମାନେ ରହିବେ ନାହିଁ, ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିବା ମହିଳା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛନ୍ତି। ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ତାପରେ ଧରିତ୍ରୀ କେବେ କମ୍ କେବେ ବେଶି ଫଳ ଦେଉଛି। ହେ ପାର୍ବତୀ, ରାଜାମାନେ ଯେଉଁମାନେ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍, ସେମାନେ ଚୋର ଓ ଦୌତ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଶୂଦ୍ର ଶିକ୍ଷିତ ହୋଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଉଛନ୍ତି। ରାଜାମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ନୁହଁନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ସେବା କରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଦ୍ୱିଜମାନେ ବସିଥିବାକୁ ଦେଖି ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକମାନେ ଉଠନ୍ତି ନାହିଁ। ଅବୁଦ୍ଧି ଶୂଦ୍ରମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପ୍ରହାର କରନ୍ତି; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିଜ ହାତ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ମୁଁହ କିମ୍ବା କାନରେ ରଖନ୍ତି।