ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ପୂର୍ବକାଳର ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ହେବା ପରେ, ନିଜ ଜୀବିକାର ଉପାୟ ବିଚାର କରିଥିଲେ, କାରଣ ସେ ସମୟରେ କାମନାପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃକ୍ଷ ଓ ମଧ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଏହି ଦୁଃଖ, ତର୍କ, ତିର୍ଷ୍ଣା ଓ ଭୋକରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ, ତୃତୀୟ ଯୁଗ—ତ୍ରେତାରେ—ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଅନ୍ୟ ଏକ ଉପାୟ ଦେଖିଲେ। ସେହି ସମୟରେ ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ ବର୍ଷା ଆସିଲା, ଏହି ବର୍ଷାରୁ ନଦୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଳସ୍ରୋତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଅବିରତ ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ଝରଣା ଓ ନଦୀ ଚଳିତ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା। ଯେଉଁ ଜଳବିନ୍ଦୁ ମାଟି ଉପରେ ପଡିଲା, ଜଳ ଓ ମାଟିର ଯୁଗଳତାରେ ତାହା ଔଷଧି ଉଦ୍ଭିଦରେ ପରିଣତି ହେଲା। ତାପରେ, ଚୋଦହ ପ୍ରକାରର ଛୋଟ-ବଡ଼, ବନ୍ୟ-ଘରୋଇ, ଋତୁକାଳୀନ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଇଥିବା ବୃକ୍ଷ ଓ ଝାଡ଼ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ବୃକ୍ଷ ଓ ଔଷଧି ଦ୍ୱାରା, ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ, ଏହି ସମୟରେ ପୁନଃ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାମ ଓ ଲୋଭ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା, ତ୍ରେତା ଯୁଗର ନିୟତ ପ୍ରଭାବରୁ ଏହା ଅନିବାର୍ୟ ହେଲା। ଏହା ପରେ, ଲୋକମାନେ ନଦୀ, କ୍ଷେତ୍ର, ପାହାଡ଼, ବୃକ୍ଷ, ଝାଡ଼, ଓ ଔଷଧି ଉପରେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଦବଳ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟର ବିପରୀତରେ, ସେହି ଚୋଦହ ପ୍ରକାରର ଔଷଧି ନଷ୍ଟ ହେଲା, ଏବଂ ସେମାନେ ଏହା ବିଚାର କରି ଭୂମିରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ; ଏହିପରି ଭାବରେ ଓଷଧିମାନେ ପିତାମହ ହେଲେ। ପିତାମହ ଏହି ଭୂମିକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ଦୁଧିଲେ; ତାହା ପରେ ଚାଷ କରି ଔଷଧି ଉତ୍ପାଦନ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଜୀବିକାର ଆଶାରେ ଲୋକମାନେ ଶ୍ରମ କରି ଚାଷକୁ ନିଜ ଉପାର୍ଜନର ଉପାୟ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଯଦି ଏହି ଚାଷ ନ ହେଇଥାନ୍ତା, ତ୍ରେତାର ଶେଷରେ ଏହି ଉଦ୍ଭିଦ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିପାରିନଥାନ୍ତି; ତାପରେ ଅନେକ ଜଳଜ ଓ ହସ୍ତପ୍ରସୂତ ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ, କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ଲୋକମାନେ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କରି, ପୁଅ, ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଧନକୁ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଦବଳ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ରକ୍ଷା ପାଇଁ, ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣି, ପଦ୍ମଯୋନି ଭଗବାନ ବାଣ୍ଡ ନିର୍ମାଣ କରି କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ; ଚରିତ୍ର ଓ ଜୀବିକା ଦ୍ୱାରା, ସେ ସ୍ୱୟଂ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦେଲେ। ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; କିଛି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକ ଏଠାରେ ପଶୁବଳି ବ୍ୟବହାର କରୁନଥିଲେ। ଏପରି ସମୟରେ, ସର୍ବଜ୍ଞ ବିଷ୍ଣୁ ଶକ୍ତି ପ୍ରୟୋଗ କରି ଯଜ୍ଞ କଲେ; ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହାର ସ୍ତୁତି କଲେ, ଏବଂ ପରେ ଏହି ଯଜ୍ଞ ଅହିଂସାମୟ ହେଲା। ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ମତଭେଦ ଦେଖିଲେ; ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବାଚନ ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ଅତି କଷ୍ଟରେ ଲଭ୍ୟ ହେଲା। ଏହି ଶାରୀରିକ ଦୁଃଖରୁ ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ଲୋଭ, ଦାମ, ବ୍ୟବସାୟ, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ସତ୍ୟ ନେଇ ଅନିଶ୍ଚିତତା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ବେଦର ଶାଖା ବିସ୍ତାର, ଧର୍ମର ଅସ୍ପଷ୍ଟତା, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ଅବନତି, ଏବଂ କାମ-ଦ୍ୱେଷ ମଧ୍ୟ ହେଲା। ଦ୍ୱାପରରେ କାମ, ଲୋଭ ଓ ମଦ ଅଧିକ ହେଲା; ବ୍ୟାସଦେବ ବେଦକୁ ଚାରିଭାଗରେ ବିଭାଜନ କଲେ। ତ୍ରେତାରେ ଏକ ବେଦ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲା; ଆୟୁ ହ୍ରାସ ହେବାରୁ ଦ୍ୱାପରରେ ଏହାକୁ ଅଧିକ ଭାଗରେ ବିଭାଗ କରାଯାଇଥିଲା। ଋଷିପୁତ୍ରମାନେ ମନ୍ତ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସ୍ୱର ଓ ଅକ୍ଷରର ଭିନ୍ନତା ଅନୁଯାୟୀ ପୁନଃ ବିଭାଗ କଲେ। ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଋକ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମନ୍ ସଂହିତା ରଚନା କଲେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋଷି ନିଜ ନିଜ ଉପାଂଶରେ ଏହାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ, କଳ୍ପସୂତ୍ର ଓ ମନ୍ତ୍ରବ୍ୟାଖ୍ୟା ଉପରେ କେହି ଚଲିଲେ, କେହି ପୂର୍ବ ରୀତିରେ ରହିଲେ। ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ ବି ଦୀର୍ଘ କାଳର ଭାରରେ ବିଭାଜିତ ହେଲା: ବ୍ରାହ୍ମ, ପାଦ୍ମ, ବୈଷ୍ଣବ, ଶୈବ, ଭାଗବତ, ଭବିଷ୍ୟ, ନାରଦ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଆଗ୍ନେୟ, ବ୍ରହ୍ମୱୈବର୍ତ୍ତ, ଲୈଙ୍ଗ, ବାରାହ, ବାମନ, କୂର୍ମ, ମାତ୍ସ୍ୟ, ଗାରୁଡ଼, ସ୍କାନ୍ଦ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ—ଏମିତି ଏହାର ବିଭାଗ ହୋଇଥିଲା। ଲୈଙ୍ଗ ପୁରାଣ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଏଗାରୋଟି ରୂପରେ ବିଭାଗ ହେଲା: ମନୁ, ତ୍ରି, ବିଷ୍ଣୁ, ହାରୀତ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଉଶନସ୍, ଅଙ୍ଗିରା, ଯମ, ଆପସ୍ତମ୍ଭ, ସଂବର୍ତ୍ତ, କାତ୍ୟାୟନ, ବୃହସ୍ପତି, ପରାଶର, ବ୍ୟାସ, ଶଂଖ, ଲିଖିତ, ଦକ୍ଷ, ଗୌତମ, ଶାତାତପ, ବଶିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ହଜାର ହଜାର ଆହୁରି; ଏହି ସମୟରେ ଅନାବୃଷ୍ଟି, ମୃତ୍ୟୁ, ରୋଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଃଖ ଆସିଲା। ବାଣୀ, ମନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖରୁ ବିରକ୍ତି ଆସିଲା; ବିରକ୍ତିରୁ ମୋକ୍ଷ ନେଇ ଜିଜ୍ଞାସା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଜିଜ୍ଞାସାରୁ ବୈରାଗ୍ୟ, ବୈରାଗ୍ୟରୁ ଦୋଷଦର୍ଶନ, ଏବଂ ଦୋଷଦର୍ଶନରୁ ଦ୍ୱାପରରେ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ଚରିତ୍ର କାମ ଓ ତମସାଚ୍ଛନ୍ନ ହେଉଥିବା ଜଣାଯାଏ; ପ୍ରଥମ କୃତ ଯୁଗରେ ଧର୍ମ ପ୍ରବଳ ଥିଲା, ତ୍ରେତାରେ ଧର୍ମ ଅଧିକ ଅଛି। ଦ୍ୱାପରରେ ଧର୍ମ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛି, ଏବଂ କଳି ଯୁଗରେ ଧର୍ମ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ତିଷ୍ୟ ଓ ମାୟାମସୁ, ଏବଂ ତାପସ ହନନରେ, ଲୋକମାନେ ଏଠାରେ ତମୋଗୁଣରେ ବିମୂଢ଼ ହୋଇ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି। କଳି ଯୁଗରେ ଅସାବଧାନତା, ରୋଗ, ନିରନ୍ତର ଭୋକ ଓ ଭୟ, ଭୟଙ୍କର ଅନାବୃଷ୍ଟି ଭୟ ଓ ଭୂମିର ଅସ୍ଥିରତା ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଲୋକମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ମାନନ୍ତି ନାହାନ୍ତି, ଅଧର୍ମ ପ୍ରଚଳିତ ହୁଏ; ଅଧର୍ମୀମାନେ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୁଧ୍ଧ ଓ ଅଲ୍ପ ବୁଦ୍ଧିର ହୋଇଯାନ୍ତି। ଲୋଭୀମାନେ ମିଥ୍ୟା କହନ୍ତି; ତିଷ୍ୟ ଯୁଗରେ ଦୁଷ୍ଟ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମନେଇଥାନ୍ତି, ଖରାପ କାର୍ଯ୍ୟ, ଅଳ୍ପ ଶିକ୍ଷା, ଖରାପ ଚରିତ୍ର ଓ ଅନୁଚିତ ଆଚରଣରେ ଲିନ ହୋଇପଡ଼ନ୍ତି। ଏଭଳି ଚତୁର୍ଯୁଗର ଏହି ଅନୁକ୍ରମ ଏବଂ ଏହାର ନିୟମ ଏମିତି ଚାଲିଥାଏ।