ସେଇ ସମୟରେ, ଘର-ବୃକ୍ଷମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲେ । ବୃକ୍ଷମାନେ ନଶିଯିବା ପରେ ଲୋକମାନେ ବିମୂଢ଼ ହୋଇ, ପୁନଃ ସାଧାରଣ ଯୌନ ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ନେଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଥିଲେ, ସେମାନେ ସେହି ପୂର୍ବତନ ସିଦ୍ଧିକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୁନି ଘର-ବୃକ୍ଷମାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ । ସେଠାରୁ ପୋଷାକ, ଫଳ ଓ ଅଳଙ୍କାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା । ଏହି ବୃକ୍ଷମାନଠାରୁ ଗନ୍ଧ, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ରସସମ୍ପନ୍ନ ବସ୍ତୁ ଉପଲବ୍ଧ ହେଲା । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୁଛାରେ ମଧୁ ଥିଲା, ଯାହା ଭୂମି ପରି ଦୃଢ଼ ଥିଲା । ଏହି ମଧୁ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସଦା ସୁଖରେ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୋଇ ବଞ୍ଚିଲେ । ଏହି ସିଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦିତ, ପୋଷିତ ଓ ଦୁଃଖରହିତ ହେଲେ । କିନ୍ତୁ କିଛି ସମୟ ପରେ, ଲୋଭ ପୁନି ସେମାନଙ୍କୁ ଆବର୍ତ୍ତିତ କଲା । ଏହି ଲୋଭରେ, ସେମାନେ ଘର-ବୃକ୍ଷ ଓ ମଧୁକୁ ଜୋରପୂର୍ବକ ଦଖଳ କଲେ । ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ବ୍ୟବହାର ଦ୍ୱାରା, ଫଳସ୍ୱରୂପ ଘର-ବୃକ୍ଷ ଓ ମଧୁ ଏଠାରୁ ସେଉଁଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲା । ସମୟର ପ୍ରଭାବରେ ସେହି ସିଦ୍ଧିର କିଛି ଅଂଶ ମାତ୍ର ରହିଗଲା । ଏହିପରେ, ତ୍ରେତା ଯୁଗ ଆସିଲା । ଏହି ଯୁଗରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଆସିଗଲା—ଭୟଙ୍କର ଥଣ୍ଡା, ବର୍ଷା ଓ ତାପ । ଏହା ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଳାନ୍ତ ଓ ପୀଡିତ ହେଲେ । ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଦୁଃଖରୁ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେମାନେ ଆବରଣ ପିନ୍ଧିଲେ, ପର୍ବତ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ ତିଆରି କଲେ । ପୂର୍ବରୁ ସେମାନେ ଇଚ୍ଛାମୁତାବକ ଚାଲିଫିରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ଆବଶ୍ୟକତା ଓ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଘରରେ ବସିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ପୀଡାରୁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସେମାନେ ଜୀବିକା ଉପାୟ ବିଚାରିଲେ, କାରଣ ଏବେ ଘର-ବୃକ୍ଷ ଓ ମଧୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ଏହି ସମୟରେ, ଜଳ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ଭୂଖ ଓ ବିବାଦରେ ଲୋକମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡିତ ହେଲେ । ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆଉ ଏକ ସିଦ୍ଧି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା । ଏହି ନୂତନ ଜୀବିକା ଉପାୟ ଆସିଲା, ଯାହାରେ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ବର୍ଷା ହେଉଥିଲା । ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଝରଣା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଳସ୍ରୋତ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା । ଏହି ଅବିରତ ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଝରଣା ଓ ନଦୀ ଚାଲିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା । ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ିଥିବା ଜଳବିନ୍ଦୁ ଓ ମାଟିର ସଂଯୋଗରେ ଔଷଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା । ଏହାପରେ, ଚୌଦ ଧରଣର ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ, ଜଙ୍ଗଲି ଓ ଘରୋଇ, ଋତୁକାଳୀନ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଇଥିବା ବୃକ୍ଷ-ଝାଡ଼ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା । ଏହି ବିଭିନ୍ନ ବୃକ୍ଷ ଓ ଔଷଧି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ଏବଂ ଏହି ଔଷଧି ଦ୍ୱାରା ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜୀବନ ଧାରଣ କଲେ । କିନ୍ତୁ ପୁନି, ତ୍ରେତା ଯୁଗର ନିୟତ ପ୍ରଭାବରେ ସମସ୍ତଙ୍ଗଠି ରାଗ ଓ ଲୋଭ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା । ଏହି ଲୋଭରେ ସେମାନେ ନଦୀ, କ୍ଷେତ୍ର, ପର୍ବତ, ବୃକ୍ଷ, ଝାଡ଼ ଓ ଔଷଧିକୁ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଜୋରପୂର୍ବକ ଦଖଳ କଲେ । ଏହି ଅତିଚାରରେ ସେହି ଚୌଦ ଧରଣର ଔଷଧି ନଷ୍ଟ ହେଲା, ତେଣୁ ସେମାନେ ଭୂମିକୁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ କଲେ । ଏହିପରି ଭାବି, ଓଷଧିମାନେ ପିତାମହ ହେଲେ । ପିତାମହ ଏହି ଭୂମିକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ଦୁହିଲେ । ଏହିଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ, ଚାଷ କରି ଭୂମିରୁ ଔଷଧି ଉତ୍ପାଦିତ ହେଲା । ଜୀବନାର୍ଥୀ ଲୋକମାନେ, ଉତ୍ସାହରେ କୃଷି କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ଏହି କୃଷିକୁ ଜୀବିକା ଓ ଉପଜୀବିକା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲା । ନହେଲେ, ତ୍ରେତା ଯୁଗ ଶେଷରେ ଏହି ଉଦ୍ଭିଦ ଟିକିଥାନ୍ତାନି । ପରେ, ଅନେକ ଜଳଜ ଓ ହସ୍ତପ୍ରସୂତ ଉଦ୍ଭିଦ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ । ଏଠି ମଧ୍ୟ, ଯୁଗର ପ୍ରଭାବରେ ଲୋକମାନେ କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଦଖଳ କଲେ, ପୁଅ, ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଧନକୁ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଛିନିଲେ । ଏହି ସମସ୍ତ ଦେଖି, ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ପାଇଁ, କମଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଉତ୍ପାଦନ କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ହିଂସା ରୁ ରକ୍ଷା କରିବେ । ସେମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଵର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ଥାପନ କଲେ । ଚରିତ୍ର ଓ ଜୀବିକା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରଚିଲେ । ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ଏଠାରେ କେତେକ ପୁଣ୍ୟବାନ ଲୋକ ପଶୁ ବଳି ଦେଉନଥିଲେ । ପରେ, ସମସ୍ତ ଦେଖୁଥିବା ବିଷ୍ଣୁ ଶକ୍ତିପୂର୍ବକ ଯଜ୍ଞ କଲେ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହି ଯଜ୍ଞକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ, ଏବଂ ପରେ ଏହି ଯଜ୍ଞ ଅହିଂସାମୟ ହେଲା । ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ମତଭେଦ ଦେଖିଲେ । ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ମିଳିବା ଦୁର୍ଲଭ ହୋଇଗଲା । ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଦେହିକ କଷ୍ଟରେ ଥିବାରୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଲୋଭ, ଦରମ, ବ୍ୟାପାର, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ସତ୍ୟ ନେଇ ଅନିଶ୍ଚିତତା ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା । ବେଦ ଶାଖାର ପ୍ରଚାର, ଧର୍ମର ଭ୍ରାନ୍ତି, ଵର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ନାଶ, ଏବଂ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ ମଧ୍ୟ ହେଲା । ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ରାଗ, ଲୋଭ ଓ ମଦ ଅଧିକ ହୋଇଗଲା । ବ୍ୟାସ ଦ୍ୱାପର ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଯୁଗରେ ବେଦକୁ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ । ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଏକ ବେଦ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଥିଲା । ଆୟୁ ହ୍ରାସ ପାଇଁ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଏହାକୁ ଅଧିକ ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ କରାଯାଇଥିଲା । ପୁନି ଋଷିପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ଅକ୍ଷର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ବିଭାଜନ ହେଲା । ରିକ୍, ଯଜୁସ୍ ଓ ସାମନ୍ ଗ୍ରନ୍ଥ ସୁଜ୍ଞାନମାନେ ସଂକଳନ କଲେ । ସାଧାରଣ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ରୂପ ନିଜ ନିଜ ଋଷି ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ହେଲା । ବ୍ରାହ୍ମଣ, କଳ୍ପସୂତ୍ର ଓ ମନ୍ତ୍ର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଏକ ଅଂଶ ନେଇ ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ପୂର୍ବତନ ଅନୁସରେ ରହିଗଲା । ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟ ସମୟର ଭାରରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲା—ବ୍ରାହ୍ମ, ପାଦ୍ମ, ବୈଷ୍ଣବ, ଶୈବ, ଭାଗବତ, ଭବିଷ୍ୟ, ନାରଦ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଆଗ୍ନେୟ, ବ୍ରହ୍ମୱୈଵର୍ତ୍ତ, ଲୈଙ୍ଗ, ବାରାହ, ବାମନ, କୂର୍ମ, ମାତ୍ସ୍ୟ, ଗାରୁଡ଼, ସ୍କାନ୍ଦ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୁରାଣ । ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଲୈଙ୍ଗ ପୁରାଣ ଗ୍ୟାରଟି ରୂପରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲା—ମନୁ, ତ୍ରି, ବିଷ୍ଣୁ, ହାରିତ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଉଶନସ୍ ଓ ଅଙ୍ଗିରାସ୍ । ଏଭଳି ଏହି ବିଶ୍ୱର ଗତି ଓ ଶାସ୍ୱତ ଧାରା ଚାଲିଥାଏ ।