ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ, ଏହି ଦୁଇଟି ସଦା ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଗୁଣମାନେ ସମତୁଳିତ ନଥାନ୍ତି, ତେବେ ସେଠାରେ ସୃଷ୍ଟି ଘଟେ। ଯେତେବେଳେ ଗୁଣମାନେ ସମତୁଳିତ ରହନ୍ତି, ସେଠାରେ ଲୟ ହୁଏ। ଏହି ସବୁର କାରଣ ହେଉଛନ୍ତି ମହେଶ୍ୱର; ତାଙ୍କର ଲୀଳାରେ ଏପରି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ। ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ପ୍ରକୃତିର ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖି ଅନେକ ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଅନେକ କଳ୍ପ ଓ ଅନେକ ପିତାମହା ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ଅନେକ ହରି ମଧ୍ୟ ରହିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମହେଶ୍ୱର ଏକମାତ୍ର; ସମସ୍ତ ପ୍ରାକୃତିକ ବିକାଶ ତାଙ୍କର ଲୀଳା ଦ୍ୱାରା ଘଟେ। ଏହି ଦେବତାଙ୍କର କ୍ରିୟା ତିନିପ୍ରକାର ଓ ଗୁଣମୟ; କିନ୍ତୁ ସେଉଁଠି ନାହିଁ କୌଣସି ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ, କିମ୍ବା ଶେଷ। ପିତାମହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆଉ ଜଣେ ଅଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ଦିନ ଦୁଇ ପରାର୍ଧ ସମାନ; ସେ ଦିନରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ କିଛି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ସେଇ ରାତିରେ ସବୁ ନଶ୍ୱର ହୁଏ। ଏଠାରେ ଭୂ, ଭୁଵଃ, ଓ ସ୍ୱର ଏବଂ ତା'ଉପରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଲୋକ ନଶ୍ୱର ହୁଏ; ରାତିରେ ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ବିଲୟ ହୁଏ, ବ୍ରହ୍ମା ଏକମାତ୍ର ସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି। ସେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାର ଜଳରେ ବିଲୀନ ହୋଇଥିବାରୁ, ତାଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ରାତି ଶେଷରେ ଜାଗି, ସମସ୍ତ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳକୁ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମା, ଯିଏ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ, ପୁଣି ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ସେଠି, ଜଳରେ ବିଲୟ ହୋଇଥିବା ପୃଥିବୀକୁ ଉଠାଇ, ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରି ପୃଥିବୀକୁ ପୂର୍ବବତ୍ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ପ୍ରଭୁ ପୁଣି ନଦୀ, ନାଳା ଓ ସମୁଦ୍ରକୁ ପୂର୍ବବତ୍ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେ ପୃଥିବୀକୁ ଭଲଭାବେ ଉଚ୍ଚନୀଚ ଶୂନ୍ୟ କରି, ପୁରୁଣା ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିବା ପାହାଡ଼ମାନେକୁ ତାହା ଉପରେ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ପୁଣି ଭୂରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଚାରିଟି ଲୋକକୁ ପୂର୍ବବତ୍ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଭଗବାନ ପୁଣି ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ସେ ଯେତେବେଳେ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ, ତାଙ୍କ ମହାତ୍ମାରେ ମୋହ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ, ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଜ୍ଞାନୀ, ସେମାନେ ଅପ୍ରକଟ ଜନ୍ମ ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ତାଙ୍କଠାରୁ ଅନ୍ଧକାର, ମୋହ, ବିମୋହ, ତାମିଶ୍ରା ଓ ଅନ୍ଧ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଅଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ନୁହେଁ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ ଓ ଏହା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ। ତା'ପରେ ସେ ଆଉ ଏକ ସୃଷ୍ଟି ବିଚାରିଲେ; ମୂଳ ବୃକ୍ଷମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଧ୍ୟାନ କରିବା ସମୟରେ ସେ ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗଳା ତିନିପ୍ରକାର ହେଲା। ପ୍ରଥମେ ସେଠାରୁ ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା; ପରେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗାମୀ ସତ୍ତ୍ୱିକ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ତଳଗାମୀ ସୃଷ୍ଟି, ଦୟାମୟ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ତତ୍ତ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି ପୁଣି ହେଲା; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରଥମଟି ମହତ୍, ଦ୍ୱିତୀୟଟି ପ୍ରାକୃତିକ। ତୃତୀୟ ସୃଷ୍ଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମୟ, ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରାକୃତିକ; ପଞ୍ଚମ ପଶୁମୟ, ଷଷ୍ଠ ଦୈବିକ। ସପ୍ତମ ମାନବ, ଅଷ୍ଟମ ଦୟାମୟ, ନବମ ଯୌବନମୟ; ଏମିତି ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ବିକୃତି ସୃଷ୍ଟି ଅଛି। ପ୍ରଥମେ ସେ ସନନ୍ଦ, ସନକ, ଓ ସନାତନ—ଏହି ତିନି ମହାମୁନିଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯେଉଁମାନେ କର୍ମଶୂନ୍ୟତା ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଶା ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ପରେ, ମରୀଚି, ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ଦକ୍ଷ, ଅତ୍ରି ଓ ବଶିଷ୍ଠ—ଏହି ନଉଜଣ ମୁନିଙ୍କୁ ଯୋଗବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହି ନଉଜଣ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମା ସମାନ। ସଙ୍କଳ୍ପ, ଧର୍ମ, ଅଧର୍ମ ଓ ଧର୍ମର ଉପସ୍ଥିତି—ଏହି ବାରଟି ସନ୍ତାନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ସନାତନ ପ୍ରଥମେ ଋଭୁ ଓ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏହି ଦୁଇଜଣ ଦୈବିକ ଓ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗାମୀ ଶକ୍ତି ସହିତ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ମଧ୍ୟ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ, ବ୍ରହ୍ମା ସମାନ, ସର୍ବଜ୍ଞାନୀ ଓ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକାରୀ; ଏହି ପ୍ରଥମଜାତ ଋଷିମାନେଙ୍କର ଜନ୍ମସ୍ଥିତି ଓ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏବେ କହିବି। ସଂକ୍ଷେପରେ, ହେ ବେଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ, ପ୍ରଜାର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ—ପ୍ରଭୁ ଶତରୂପା ରାଣୀ ଓ ବିରାଜଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ରାଜାଙ୍କୁ ଗର୍ଭ ଛାଡ଼ି ଉତ୍ପନ୍ନ ଶତରୂପା ଦୁଇଜଣ ପୁଅ ଓ ଦୁଇଜଣ ଝିଅ ଲାଗିଲେ। ଉତ୍ତାନପାଦ ଛୋଟ, ପ୍ରଜ୍ଞାନବାନ; ପ୍ରିୟବ୍ରତ ବଡ଼; ଆକୂତି ବଡ଼ ଝିଅ, ପ୍ରସୂତି ଛୋଟ ଝିଅ। ସେଇ ସମୟରେ ପ୍ରଜାପତି ରୁଚି ଆକୂତିଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ, ଏବଂ ଦକ୍ଷ, ଯିଏ ଯୋଗୀ ଓ ଲୋକ ସମ୍ବଳକାରୀ, ପ୍ରସୂତିଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ। ଆକୂତି ଯଜ୍ଞ ଓ ଦକ୍ଷିଣାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଦକ୍ଷିଣା ପୁଣି ବାରଟି ଦୈବୀକ ଝିଅଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଦକ୍ଷ ଓ ପ୍ରସୂତି ଚବିଶଟି ଝିଅଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ: ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଧୃତି, ପୁଷ୍ଟି, ତୁଷ୍ଟି, ମେଧା, କ୍ରିୟା, ବୁଦ୍ଧି, ଲଜ୍ଜା, ଵପୁଃ, ଶାନ୍ତି, ସିଦ୍ଧି, କୀର୍ତ୍ତି, ମହାତପା, ଖ୍ୟାତି, ଶାନ୍ତି, ସମ୍ଭୂତି, ସ୍ମୃତି, ପ୍ରୀତି, କ୍ଷମା, ସମ୍ନତି, ଅନସୂୟା, ଊର୍ଜା, ସ୍ୱାହା, ସୁରାରଣୀ, ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ୱଧା—ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉଚିତ କ୍ରମରେ ବିବାହ କରାଯାଇଥିଲା। ଏଠି ଶ୍ରଦ୍ଧାରୁ କୀର୍ତ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତେରଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଝିଅ ଧର୍ମ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେଲେ। ଭୃଗୁ ଖ୍ୟାତିଙ୍କୁ, ମରୀଚି ସମ୍ଭୂତିଙ୍କୁ, ଅଙ୍ଗିରା ସ୍ମୃତିଙ୍କୁ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ପ୍ରୀତିଙ୍କୁ, ପୁଲହ କ୍ଷମାଙ୍କୁ, କ୍ରତୁ ସମ୍ନତିଙ୍କୁ, ଅତ୍ରି ଅନସୂୟାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ। ବଶିଷ୍ଠ ଊର୍ଜାଙ୍କୁ, ବିଭାବସୁ ସ୍ୱାହାଙ୍କୁ, ପିତୃମାନେ ସ୍ୱଧାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ। ସତୀ, ଯିଏ ମନସ୍ତୁତ ଝିଅ ଭାବେ ଶିବଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଦକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେଲେ। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଣ୍ଡଜ ଜନ୍ମ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—‘ବିଭକ୍ତ ହୁଅ’—ଏବଂ ସେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଏହିପରି ହେଲା।