ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ପୁରୁଷ ନିଶ୍ଚୟ ମହାଦେବ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶିବ ଭାବରେ ବିବେଚିତ। ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପିତ ଅଛନ୍ତି; ଧ୍ୟାନ କରିବାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ତାଙ୍କୁ ଏକାକି ଚିନ୍ତନ କରିବା। ଚାରିପ୍ରକାର ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା, ଓ ଶୁଭ କର୍ମ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ବିଚାର କରିବା ପରେ ଜଣାଯାଏ ଯେ, ଏହି ସଂସାରର କାରଣ ହେଉଛି ଆସ୍ତିତ୍ୱ, ଏବଂ ମୁକ୍ତିର କାରଣ ହେଉଛି ବିମୋଚନ। ଧ୍ୟାନୀ ଯୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଚାରିପ୍ରକାର ବିଭାଗ ବିବର୍ଣ୍ନା କରାଯାଇଛି; ଧ୍ୟାନର ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅଛି, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭୁରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ। ଏଠାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି: ରୁଦ୍ର ରୌଦ୍ରୀରେ, ଇନ୍ଦ୍ରୀ ଇନ୍ଦ୍ରରେ, ସୌମ୍ୟ ସୋମରେ, ଏବଂ ନାରାୟଣୀ ନାରାୟଣରେ ବ୍ୟାପିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବିଚାର କରି, ମନରେ ଏହି ବିଭେଦ ହିଁ ଅନୁସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ: "ସେ ମୁଁ, ମୁଁ ସେ"—ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବରେ। ଯେଉଁ ଭକ୍ତ ଏହି ଜ୍ଞାନର ଅଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, ସେ ଭକ୍ତ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କର ଧ୍ୟାନ ବ୍ରହ୍ମ ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପ୍ରଥମେ ସମସ୍ତ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ଜଗତକୁ ବ୍ରହ୍ମରେ ବ୍ୟାପିତ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଚଳନ ଓ ଅଚଳନର ବିଭେଦ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ, ଆସକ୍ତି ଓ ବିରକ୍ତି, ପ୍ରାପ୍ତିଯୋଗ୍ୟ ଓ ଅପ୍ରାପ୍ତିଯୋଗ୍ୟ, କରିବା ଉଚିତ ଓ ଅକରଣୀୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଜଣେ ଭିତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୋଷ ନାହିଁ, ସେ ବ୍ରହ୍ମ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ ନାହିଁ; ଏହି ଅନ୍ୟଥା ହେବେ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଉପାସନାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦିଆଯାଇଛି। ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନମସ୍କାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମ୍ମାନରେ ପାତ୍ର; ଯଦିଓ ସେମାନେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ବିକୃତ ହୋଇଥିବା, ତଥାପି ବ୍ରହ୍ମ ବକ୍ତାମାନେ କ୍ଷୁଦ୍ରତାରେ ଉପେକ୍ଷିତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଉପାସନା କରୁଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଯେଉଁମାନେ ସେମାନେ ଉପେକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଅଲ୍ପ ବୁଦ୍ଧି ହେଇ ଦୁଃଖରେ ପଡିବେ। ପୁରାଣ କଥା ଅନୁସାରେ, ଦାରୁବନରେ ଋଷିମାନେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଉପେକ୍ଷା କରିଥିଲେ; ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ ସଦା ସେବା ଓ ନମସ୍କାର ପାଇଁ ପାତ୍ର। ଯେଉଁମାନେ ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମର ନିର୍ମୁକ୍ତ, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମରେ ନିଷ୍ଠ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ। ଏହି ଉପଦେଶ ପରେ, ଏକ ଜିଜ୍ଞାସା ହେଲା—"ଓ ପ୍ରଭୁ, ଦାରୁବନରେ ଦୀର୍ଘ ଅତୀତରେ କ’ଣ ଘଟିଥିଲା, ସେଠି ବନବାସୀ ତପସ୍ବୀମାନେ ତାଙ୍କର ଆତ୍ମାକୁ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର କରିଥିଲେ?" "ପ୍ରଭୁ ନୀଳଲୋହିତ କିପରି ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପ ଧରି, ତାଙ୍କର ସ୍ଫୁର୍ତି ଉପରେ ଧରି, ଦିଗମ୍ବର ଭାବେ, ଦାରୁବନକୁ ଆସିଥିଲେ?" "ସେଠି ରୁଦ୍ର, ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ସଂପର୍କରେ କ’ଣ ଘଟିଥିଲା? ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ କ’ଣ କରିଥିଲେ?" ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ଶାସ୍ତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣୁଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶିଳାଦର ପୁତ୍ର ହସି କିଛି କହିଲେ। ଦାରୁବନରେ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ, ପୁଅ, ଏବଂ ଅଗ୍ନିସ୍ଥାନ ସହ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ କଠୋର ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ରୁଦ୍ର, ବିଶ୍ୱର ପ୍ରଭୁ, ଜ୍ଞାନୀ, ବୃଷ ଧ୍ୱଜ, ଜଟାଧାରୀ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଶ୍ରୀ ନୀଳଲୋହିତ, ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ଦାରୁବନବାସୀମାନେ କର୍ମ ଜ୍ଞାନ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ; ବିଶ୍ୱପ୍ରଭୁ, ତାଙ୍କର ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଖେଳ ଭାବରେ ଏହି କରିଥିଲେ। ଶଙ୍କର, ଦିବ୍ୟ ଦାରୁବନରେ ତପସ୍ବୀମାନେ କର୍ମ ଜ୍ଞାନରେ ଲିନ ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ମନରେ ବିରାଗ ଜ୍ଞାନ ସ୍ଥାପନ ପାଇଁ, ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପ ଧରିଲେ—ନଗ୍ନ, ଅସମ ଚକ୍ଷୁ, ବିଭ୍ରାନ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଦୁଇ ହାତ, କଳା ଦେହ ନେଇ, ଦିବ୍ୟ ଦାରୁବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଶ୍ରୀ ପ୍ରଭୁ, ଅତି ସୁନ୍ଦର, ମୃଦୁ ହସି, ଭୃକୁ ଚଳନ ଓ ଗୀତ ଦ୍ୱାରା ମହିଳାମାନେର ମନରେ କାମଦେବଙ୍କ ଭାବ ଜଗାଇଲେ। ସେ ମହିଳାମାନେକୁ ପୁନିପୁନି ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଭାବ ଦେଇ, ତାଙ୍କର ଆକର୍ଷଣ ବଢ଼ାଇଲେ, ତାଙ୍କର ରୂପ ଅତି ଆକର୍ଷଣୀୟ ଥିଲା। ଏହି ଅଜଣା, ନୀଳ ଓ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ମଣିଷକୁ ଦେଖି, ମହିଳାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ପତିପ୍ରତିବା ଥିଲେ, ସମ୍ମାନ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ। ମହିଳାମାନେ, ତାଙ୍କ ପଥର ଦ୍ୱାରରେ, ଶୂନ୍ୟ ଅଳଙ୍କାର ଓ ଶୂନ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର, ଅସ୍ଥିର ହେଇ ଚଳିଥିଲେ; ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପଦ୍ମମୁଖରୁ ହସି ମିଳିଥିଲା, ତେଣୁ ସେମାନେ ଗଛ ତଳେ ଅନୁସରଣ କଲେ। କିଛି ମହିଳା, ଭବଙ୍କୁ ଦେଖି, ମଦରେ ଚକ୍ଷୁ ଘୂରାଇ, ସମସ୍ତ ଲଜ୍ଜା ଭୁଲି ଭୃକୁ ଚଳନ କଲେ। ଅନ୍ୟ କିଛି ମହିଳା ହସି, ମୁହଁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ବସ୍ତ୍ର ଖସିଯାଇ, କମରବନ୍ଧ ଢିଲା, ଗୀତ ଗାଇବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। କିଛି ବ୍ରାହ୍ମଣ ମହିଳା, ଏହି ସମୟରେ ଦାରୁବନରେ ତାଙ୍କର ନୂତନ ରେଶମ ବସ୍ତ୍ର ଖସିଯାଇ, ଉତ୍ସାହରେ ଅଳଙ୍କାର ଭୁଲି, ନିଜ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ଏକ ମହିଳା, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ବସ୍ତ୍ର ଖସିଯାଇ, ମହାବସ୍ତ୍ର ଢିଲା, ମଦରେ ଶିଖା ଏବଂ ଶାଖା ସହିତ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। କିଛି ଗୀତ ଗାଇଲେ, କିଛି ନାଚିଲେ, କିଛି ଭୂମିରେ ଖସିଲେ; ଅନ୍ୟ କିଛି ହାତୀ ପରି ବସିଲେ, କିଛି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସହ କଥା କଲେ। ସେମାନେ ଏକାଅପରକୁ ହସି, ଚାରିପାଖରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ରାସ୍ତା ଅଟକାଇ, ନିଜ ଦକ୍ଷତା ଦେଖାଇଲେ। କିଛି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ତୁମେ କିଏ?" ଅନ୍ୟ କିଛି କହିଲେ—"ଏଠାରେ ବସ"। ସେମାନେ ଆନନ୍ଦ ହୃଦୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"କେଉଁଠୁ ଆସିଛ? କୃପା କର।" କିଛି ମହିଳା, ଚୁଡ଼ା ଓ ବସ୍ତ୍ର ଢିଲା, ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଖସିଲେ; ଏହି ଭବଙ୍କ ମାୟାରେ ପତିପ୍ରତିବା ମହିଳାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କରିଲେ। ଏହି ମହିଳାମାନେର କ୍ରିୟା ଓ କଥା ଦେଖି ଏବଂ ଶୁଣି, ଅକ୍ଷୟ ପ୍ରଭୁ, ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ ଯାହା ହେଉ, ପରମପ୍ରଭୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏହି ମହିଳାମାନେ ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ଅତି କଠୋର କଥା କହିଲେ। ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ତପସ୍ୟା ଶଙ୍କରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହେଇଗଲା, ଯେପରି ଆକାଶର ତାରା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।