ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ କହାଯାଉଛି—ଯଦି ମହାଦେବ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା, ମହେଶ୍ୱର କର୍ତ୍ତା, ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଅପରା ଆତ୍ମା ଥିବା ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟର କାରଣ ମଧ୍ୟ ସେ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି। ସେ ସର୍ବଦା ନିତ୍ୟ, ପବିତ୍ର, ଜଗୃତ୍, ଏବଂ ଅଖଣ୍ଡ। ଆପଣ କହିଥିଲେ ଯେ ସେ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯଦି ସେ ଅଖଣ୍ଡ, ତେବେ ସେ କଣ କରନ୍ତି? ସମୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରକଟ ବସ୍ତୁକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ସମୟ ସମୟକୁ ମାପେ। ମନ ସମସ୍ତକୁ ଚିନ୍ତା କରେ, ଅଖଣ୍ଡକୁ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ସେହି ଅଖଣ୍ଡ ଅଛି। ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଉପସ୍ଥିତ। ତେବେ, ଦେବତାଙ୍କ ଦେବତାଙ୍କ ଏହି ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି ଜଗତ କଣ? ଯଦି ଆକାଶ ନଥାଏ, ତେବେ ଜଗତ ନଥାଏ; ଭୂମି, ପବନ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞକାରୀ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜଗତ ନଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜଗତ ନଥାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ରୂପ; ଏଭଳି ବିଚାର କରି, ଚଳାନ୍ତି ଓ ଅଚଳାନ୍ତି ସମସ୍ତ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ରବ୍ୟ ରୂପ। ଋଷିମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କଥା କହନ୍ତି, ମନ ଓ ଶବ୍ଦ ସେଠାରୁ ଫେରିଯାଇଥାଏ, ପହଞ୍ଚିପାରିନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦ ଜାଣିଥିବା ଜ୍ଞାନୀ କୌଣସି ଭୟ ରଖିନାହିଁ; ଏହିପରି, ପିନାକୀଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଜାଣି ଭୟ ନାହିଁ। ରୁଦ୍ରଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ସ everywhere ଠି ଦେଖି, ତଥ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି—“ସମସ୍ତ ରୁଦ୍ର।” ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସେବା ଓ ନମସ୍କାର କରି, ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ରୁଦ୍ର, ପ୍ରଭୁ। ପୁରୁଷ ମହାଦେବ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶିବ; ତେଣୁ ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଧ୍ୟାନ ତାଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି। ଚାରିପ୍ରକାର ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ବିଚାର କରି, ସଂସାର ଜଗତର କାରଣ, ମୁକ୍ତିର କାରଣ ମୋକ୍ଷ। ଧ୍ୟାନୀ ଯୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ଚାରିପ୍ରକାର ବିଭାଜନ ବିବରଣ କରାଯାଇଛି; ଅନେକ ପ୍ରକାର ଧ୍ୟାନ ଜଣାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭୁରେ ଏକତ୍ରିତ। ଏଠି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଶିଖାଯାଇଛି—ରୁଦ୍ର ରାଉଦ୍ରୀରେ, ଇନ୍ଦ୍ରୀ ଇନ୍ଦ୍ରରେ, ସୌମ୍ୟ ସୋମରେ, ନାରାୟଣୀ ନାରାୟଣରେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ଓ ସମସ୍ତରେ ବିଚାର କରି, ମନରେ ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଭାଜନ ରଖିବା ଉଚିତ—“ସେ ମୁଁ, ମୁଁ ସେ।” ଏହି ବୁଝିବା ନଥିଲେ, ଭକ୍ତ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କର ଧ୍ୟାନ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ନ ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ପ୍ରଥମେ ଚଳାନ୍ତି ଓ ଅଚଳାନ୍ତି ସମସ୍ତକୁ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ନରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ବିଚାର କରି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଚଳାନ୍ତି ଓ ଅଚଳାନ୍ତି ବିଭେଦ ଛାଡି, ଆସକ୍ତି ଓ ବିରକ୍ତି, ଲାଭ ଓ ଅଲାଭ, କରଣୀୟ ଓ ଅକରଣୀୟ ଛାଡିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଲୋକ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହେଁ, ସେଠି ବ୍ରହ୍ମାନ୍ନ ଅବସ୍ଥା ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାନ ପୂଜାର ବିବରଣ ଦିଆଯାଇଛି। ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାନ ପୂଜା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ନମସ୍କାର ଓ ଆଦର ପାଇବା ଉଚିତ; ତାଙ୍କର ଦେହ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମାନ୍ନ କଥା କହୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାନ ପୂଜା କରୁଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅବିବେକୀ ହୋଇ ଦୁଃଖ ପାଇବେ। ଯେପରି ଦାରୁବନରେ ପୁରାତନ ଋଷିମାନେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିଥିଲେ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମାନ୍ନ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସଦା ସେବା ଓ ନମସ୍କାର ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। ଏଉଁ ଲୋକମାନେ ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମ ଛାଡିଥିବା, କିମ୍ବା ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମରେ ଲିନ ଥିବା... ଏହିପରି, ଏବେ ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ବାଗ୍ବନ୍ଧୁ, ଦାରୁବନରେ ଏହି ଦୀର୍ଘ ଘଟଣା କଣ ଘଟିଥିଲା, ଯେଉଁଠି ତପସ୍ୱୀମାନେ ତାଙ୍କର ଆତ୍ମାକୁ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ। କିପରି ନୀଳଲୋହିତ ପ୍ରଭୁ, ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ତାଙ୍କର ଶୁକ୍ର ବଦ୍ଧ କରି, ଦିଗ୍ବାସ୍ତ୍ର ହୋଇ, ଦାରୁବନକୁ ଯାଇଥିଲେ? ଏହି ଦାରୁବନରେ ରୁଦ୍ର, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା, କଣ କରିଥିଲେ? ଦେବତାଙ୍କ ଦେବତା କଣ କରିଥିଲେ, ଏହି କଥା ପ୍ରକୃତ ଭାବରେ କହିବାକୁ ଉଚିତ। ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ଶାସ୍ତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ ଶିଳାଦପୁତ୍ର ହସିବା ସହ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ଦାରୁବନର ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁଅ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି ସହ ବଡ଼ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ, ଦେବତାଙ୍କ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ। ରୁଦ୍ର, ବିଶ୍ୱର ପ୍ରଭୁ, ବୃଷଭଧ୍ୱଜ, ଜଟାଧାରୀ, ନୀଳଲୋହିତ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁ, ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ଦାରୁବନବାସୀମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଥିଲେ; ପ୍ରଭୁ, ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଖେଳି ଏକ ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ଶଙ୍କର, ଦିବ୍ୟ ଦାରୁବନରେ ତ୍ୟାଗ ଜ୍ଞାନ ଉପସ୍ଥାପନ ପାଇଁ, ଯେଉଁଠି ମନ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିଲା, ଏକ ଅଜଣା ରୂପ ଧାରଣ କଲେ—ନଗ୍ନ, ଅସମତଳ ଚକ୍ଷୁ, ଭ୍ରମିତ ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଦୁଇ ହାତ, କଳା ଦେହ ନେଇ, ଦିବ୍ୟ ଦାରୁବନକୁ ଗଲେ। ପ୍ରଭୁ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ, ମୃଦୁ ହସି, ଭୂରୁ ଖେଳ ଓ ଗୀତ ଦେଖାଇ, ଦେବତାଙ୍କ ମନରେ କାମଦେବ ପ୍ରଭାବ ଜଗାଇଲେ। ସେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପାଇଁ ଏବେ ଏବେ ମନ୍ତ୍ରଣା କରି, ଦେହରେ ଅତି ଆକର୍ଷଣ ବୃଦ୍ଧି କଲେ, ତାଙ୍କ ରୂପ ଅତି ଚର୍ମାଣ୍ୟ। ଏହି ଦାରୁବନରେ ଏହି ନୀଳ ଓ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ଅଜଣା ପୁରୁଷକୁ ଦେଖି, ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ସ୍ଵାମୀପ୍ରତି ଅନୁଗତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆଦର ସହ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ। ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କ ଦାରୁବନ ଗୃହ ଦ୍ୱାରରେ ଦଢ଼ି, ପୋଶାକ ଓ ଗହଣା ଢିଲା କରି, ଅସ୍ଥିର ଚଳନ କଲେ; ପଦ୍ମ ମୁଖରୁ ହସି ମିଳି, ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ। କିଛି ସ୍ତ୍ରୀ, ଭବଙ୍କୁ ଦେଖି, ମଦିରା ଚକ୍ଷୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଲଜ୍ଜା ଛାଡି, ଭୂରୁ ଖେଳ କଲେ। ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ତ୍ରୀ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ପୋଶାକ ଖସିଗଲା, ଉଡ଼ା ଚାଦର ଢିଲା, ମଦ ଅବସ୍ଥାରେ ଗଛ ଶାଖା ଓ ଶାଖାରେ ଗଲେ, ଅନ୍ୟ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ। କିଛି ସ୍ତ୍ରୀ ଗୀତ କଲେ, କିଛି ନୃତ୍ୟ କଲେ, କିଛି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ଅନ୍ୟ କିଛି ହାତୀ ପରି ବସିଗଲେ, କିଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ। ଏହିପରି, ଦାରୁବନରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳା ଦେଖି, ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ଅନ୍ୟ ଦିଶାକୁ ଆକର୍ଷିତ ହେଲା, ଏବଂ ଏହି କଥା ଏକ ଦୀର୍ଘ ଚିତ୍ରରେ ଉତ୍କଳ ଭାବରେ ବିବରଣ ହେଲା।