ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଲିଙ୍ଗ ପୁରାଣର କଥା ଆମେ ଶ୍ରବଣ କରୁଛୁ। ଏହି କଥାରେ କୁହାଯାଇଛି—ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ ଯେଉଁ ପରମ ଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ, ସେ ଅରୂପ ହେଉଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ରୂପର ଧାରକ, ତାଙ୍କ ଦେହର ଅର୍ଧାଂଶରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ବାସ କରୁଛନ୍ତି। ଏଠି ଯେଉଁ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି, ତାହା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଯେପରି ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ସେହିପରି ଫଳ ମିଳେ; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ତେଣୁ ଉପାସକ ଏହିପରି ଭାବେ ଧ୍ୟାନ ଓ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ, ନହେଲେ ସେ ସତ୍ୟରେ ଜାଗୃତ ହୁଏନାହିଁ। ଏହି ପୁରୁଷ, ଅର୍ଥାତ୍ ଦେହ ନାମକ ପୁରରେ ବାସ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ସେ ପୁରୁଷ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ଉପାସନା ହୁଏ, ସେଠି ସେ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି, ଉପାସକ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ, ଏହି ଧ୍ୟାନ ହେଉଛି ଚିନ୍ତନ, ଏହାର ଫଳ ହେଉଛି ମୋକ୍ଷ। ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରିଲେ, ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷଙ୍କ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଉପଲବ୍ଧି କରାଯାଏ। ଏଠି, ଛବିଶିତମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି, ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପଞ୍ଚବିଶିତମ ଅଟନ୍ତି; ଅବ୍ୟକ୍ତ ହେଉଛି ଚବିଶିତମ, ଏବଂ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଆରମ୍ଭ କରି ସାତଟି ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି। ଏହି ସାତଟି ହେଉଛି—ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ, ଅହଂକାର, ପଞ୍ଚ ତନ୍ମାତ୍ରା, ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ, ପଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ଏବଂ ପଞ୍ଚ ଭୂତ। ଏହି ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ଉପରେ ଅଛନ୍ତି ଶିବ, ସେ ଛବିଶିତମ ତତ୍ତ୍ୱ। ସେଉଁଠି ଏକମାତ୍ର ସ୍ଥିତି ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମଧ୍ୟ ଉପରେ। ଏହି ଶଙ୍କର, ରୁଦ୍ର, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ରୂପର ଧାରକ। ଯେପରି ଜନକ ଓ ଜନନୀ ବିନା ପିଲା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ସୋମ ବିନା ତିନି ଲୋକ ଥାଏନାହିଁ। ଯଦି ପରମେଶ୍ୱର, ପରମାତ୍ମା, ମହେଶ୍ୱର କର୍ତ୍ତା, ତେବେ ସେ ଅନ୍ୟମାନେ କରୁଥିବା କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଳ କାରଣ। ସେ ନିତ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧ, ଜାଗୃତ ଓ ନିରଖଣ୍ଡ। ତୁମେ କହିଛ, ସେ ମୋକ୍ଷ ଦିଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯଦି ସେ ନିରଖଣ୍ଡ, ତେବେ କଣ କରନ୍ତି? ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟମାନ ବିଶ୍ୱକୁ କାଳ ସୃଷ୍ଟି କରେ; କାଳ ସଦା କାଳକୁ ମାପେ। ମନ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରେ, ନିରଖଣ୍ଡକୁ ମଧ୍ୟ, ଏହି ମଧ୍ୟ ନିରଖଣ୍ଡ। ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ରହିଛି। ତେବେ ଦେବାଦିଦେବଙ୍କ ଏହି ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି ବିଶ୍ୱ କ’ଣ? ଆକାଶ ବିନା, ପୃଥିବୀ ବିନା, ବାୟୁ ବିନା, ଅଗ୍ନି ବିନା, ଜଳ ବିନା, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ବିନା ବିଶ୍ୱ ରହିପାରେନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ବିଶ୍ୱ ନାହିଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବଙ୍କ ରୂପ; ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ, ସମସ୍ତ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ଦେହ ହେଉଛି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ମୂଳ ରୂପ। ମୁନିମାନେ କହନ୍ତି—ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ କଥା କୁହିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହାକୁ ଶବ୍ଦ ଓ ମନ ପହଞ୍ଚିପାରେନାହିଁ, ତାହାଠାରୁ ଫେରିଯାନ୍ତି। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ; ତେଣୁ ପିନାକିଧରଙ୍କ ଆନନ୍ଦକୁ ଜାଣିଲେ, କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ତାହାକୁ ଜାଣିଥିବା ମୁନିମାନେ କହନ୍ତି—“ସମସ୍ତ ରୁଦ୍ର”। ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସଦା ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ସମସ୍ତ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ସମସ୍ତ ହେଉଛି ରୁଦ୍ର, ପ୍ରଭୁ। ପୁରୁଷ ସତ୍ୟରେ ମହାଦେବ, ପରମ ଶିବ; ସେ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଧ୍ୟାନ କରିବାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତନ କରିବା। ଚାରି ପ୍ରକାର ପଥ ଦ୍ୱାରା ବିଚାର କରି, ଏହି ସଂସାର ରହିବାର କାରଣ ସଂସାର ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ଦେବାର କାରଣ ହେଉଛି ମୁକ୍ତି। ଏଠି ଧ୍ୟାନୀ ଯୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ଚାରିପ୍ରକାର ଭାଗ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ବହୁ ପ୍ରକାର ଧ୍ୟାନ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଶେଷରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଏକତ୍ରିତ କରେ। ଏହିପରି ନିଶ୍ଚୟରେ କୁହାଯାଇଛି—ରୁଦ୍ର ରୌଦ୍ରୀରେ, ଇନ୍ଦ୍ରୀ ଇନ୍ଦ୍ରରେ, ସୌମ୍ୟ ସୋମରେ, ନାରାୟଣୀ ନାରାୟଣରେ ବିରାଜିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସମସ୍ତ କଥା ଚିନ୍ତା କରି, ମନରେ ଏହି ଭେଦ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ—“ସେ ମୁଁ, ମୁଁ ସେ”—ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବରେ। ଏହି ଭାବ ନଥିଲେ, ସେ ଭକ୍ତ ନୁହେଁ; ଏହିପରି ବ୍ୟକ୍ତିର ଧ୍ୟାନ ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପ୍ରଥମେ ସମସ୍ତ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ କୁ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ୱିତ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କର। ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ମଧ୍ୟରେ ଭେଦ ବିସ୍ମୃତ କରିବା ଉଚିତ, ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ, ଲାଭ-ଅଲାଭ, କରଣୀୟ-ଅକରଣୀୟକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତି ନାହିଁ, ସେଠି ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥ ଅବସ୍ଥା ନାହିଁ; ଏହା ଅନ୍ୟଥା ହୁଏନାହିଁ। ଏହିପରି ଅନ୍ତର୍ୟାଗ ପୂଜା ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ତର୍ୟାଗ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରଣାମ ଓ ଆଦର ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ; ଯଦିଓ ସେମାନେ ଅପଙ୍ଗ କିମ୍ବା ବିକୃତ ହେଉଥିବେ, ବ୍ରହ୍ମବାଦୀଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ତର୍ୟାଗ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଯେଉଁମାନେ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅବିବେକୀ ଓ ଦୁଃଖଭୋଗୀ। ଯେପରି ପୁରାତନ ଋଷିମାନେ ଦାରୁବନରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିଥିଲେ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ସଦା ସେବନ କରିବା ଓ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମ ଠାରୁ ମୁକ୍ତ, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମରେ ନିଷ୍ଠ,— ଏଉଁବେଳେ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଆସିଲା—“ହେ ପ୍ରଭୁ, ଦାରୁବନରେ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ କ’ଣ ଘଟିଥିଲା, ତାହା ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ? ସେଠି ଦାରୁବନର ତାପସମାନେ ଯେଉଁମାନେ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତଃକରଣ ଶୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କୁହ। କିପରି ନୀଳଲୋହିତ ପ୍ରଭୁ, ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଶୁକ୍ର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଧରି, ଦିଗ୍ବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ଦାରୁବନକୁ ଗଲେ? ସେଠି ରୁଦ୍ର, ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ବିଷୟରେ କ’ଣ ଘଟିଲା?