ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ, ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି—ଯେଉଁଠାରେ ଶିବଙ୍କୁ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ ଦେବଙ୍କୁ, ସମସ୍ତ ପାପ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ସ୍ନାନ କରାଯିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର, ଶିବଙ୍କ ପବିତ୍ର ଜନ୍ତ୍ର ଏବଂ ଆଚମନ ପାଇଁ ଜଳ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ। ପରେ, କ୍ରମକ୍ରମେ ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧ, ଫୁଲ, ଧୂପ, ଦୀପ, ଭୋଗ, ପୁନି ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳ ଏବଂ ଆଚମନ ପାଇଁ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରିବା ଦରକାର। ଏହା ପରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଆବୃତ ମୁକୁଟ, ଅଳଂକାର ଏବଂ ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ର ସହ ମୁଖ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଭଳି ଉପଚାର ପରେ, ଶିବଙ୍କୁ କ୍ରିଷ୍ଟାଲ ଭଳି ଦ୍ୟୁତିମାନ, ନିର୍ବିଭାଗ, ଅବିନାଶୀ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର କାରଣ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପିଥିବା, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ରୂପେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଦରକାର। ସେ ଏମିତି ଏକ ଦେବତା, ଯାହାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଋଷି ଦେବତା ମଧ୍ୟେ କେହି ଅନୁଭବ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏବଂ ବେଦ ବୋଲେ, ବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତ ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେ ଆଦି, ମଧ୍ୟ, ଶେଷ ନାଥିବା, ଭବସାଗରରେ ପୀଡିତମାନେ ପାଇଁ ଔଷଧ, ଶିବ ତତ୍ତ୍ୱ ନାମେ ଜଣାଯାଏ ଏବଂ ଶିବଲିଙ୍ଗରେ ବିରାଜିତ। ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ର ସହ ଲିଙ୍ଗର ଶିର ଉପରେ ପୂଜା କରିବା, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଷ୍ଟୁତି ପାଠ କରିବା, ପ୍ରଣାମ ଓ ପରିକ୍ରମା କରିବା ଉଚିତ। ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ ଏବଂ ପାଦପଦ୍ମରେ ଫୁଲ ଛିଟି ଶିର ନମାଇ, ଶିବଙ୍କୁ ନିଜ ଅନ୍ତରେ ବିରାଜିତ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଦରକାର। ଏଭଳି ଲିଙ୍ଗର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବାହ୍ୟ ପୂଜା କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା। ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏଠାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା ବିଷୟରେ କହିବି। ପ୍ରଥମେ ଜ୍ୱାଳାମୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟମୟ ଓ ଅମୃତମୟ ଚକ୍ରକୁ ହୃଦୟରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ତାହାଠାରେ ଉପରେ ତିନି ଗୁଣ ଓ ପରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ତିନି ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଦରକାର। ସେଠାରୁ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମହାଦେବଙ୍କୁ, ଯିଏ ନିରାକାର ଓ ସମସ୍ତ ଆକାରର ଧାରକ, ଯାହାଙ୍କ ଦେହ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଧଭାଗ ଭରିଥିବା, ସେହି ମହାଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ଯାହା ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ, ତାହା ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଯେଉଁଠାରେ ଯେଉଁ ଧ୍ୟାନକାରୀ, ସେଉଁଠି ସେଉଁପରି ଧ୍ୟାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ ଓ ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ; ନାହିଁଲେ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ସତ୍ୟ ଜାଗୃତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ଦେହ ନାମକ ସହରେ ସେ ବିରାଜିତ, ଏହିଯୋଗୁ ତାଙ୍କୁ ପୁରୁଷ ବୋଲାଯାଏ। ଯିଏ ପୂଜିତ, ସେ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ଏବଂ ପୂଜକ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ମନେ ରଖାଯାଏ। ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଦରକାର; ଧ୍ୟାନ ହେଉଛି ଚିନ୍ତନ, ଏହାର ଫଳ ମୁକ୍ତି। ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଏଠାରେ ଛବିଶିତମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଦରକାର, ଧ୍ୟାନକାରୀ ପଞ୍ଚବିଂଶତିତମ; ଅବ୍ୟକ୍ତ ଚବିଶିତମ, ଏବଂ ସପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ମହତ୍ ପ୍ରଧାନ ଆଦି। ମହତ୍, ଅହଂକାର, ପଞ୍ଚ ତନ୍ମାତ୍ରା, ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ, ପଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ପଞ୍ଚ ଭୂତ—ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଶିବ ଛବିଶିତମ। ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ରକ୍ଷକ ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମଧ୍ୟ ମହାପ୍ରଭୁ। ଶଙ୍କର, ସେଇ ରୁଦ୍ର, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି, ଜଗତର ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ରୂପରେ ସ୍ମୃତ। ଯେପରି ନିଜ ପିତା ଓ ମାତା ବିନା ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ନେଇପାରିବେ ନାହିଁ, ସେପରି ସୋମ ବିନା ତିନି ଲୋକ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିପାରିବେ ନାହିଁ। ଯଦି ମହାଦେବ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା, ମହେଶ୍ଵର କର୍ତ୍ତା, ତେବେ ଅପର ଆତ୍ମାମାନେ କର୍ମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କାରଣ ସେଇ। ସର୍ବଦା ନିତ୍ୟ, ପବିତ୍ର, ଜାଗୃତ ଓ ନିର୍ବିଭାଗ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରଭୁ। ତୁମେ କହିଛ, ସେ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯଦି ସେ ନିର୍ବିଭାଗ, ତେବେ କ’ଣ କରନ୍ତି? ସମୟ ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ସମୟ ସଦା ସମୟକୁ ମାପେ। ମନ ସମସ୍ତ କୁଥିଲେ ଚିନ୍ତା କରେ, ନିର୍ବିଭାଗକୁ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ନିର୍ବିଭାଗ। ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ନିର୍ମିତ। ତେବେ ଏହି ଦେବତାଙ୍କ ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି ଜଗତ କ’ଣ? ଆକାଶ ବିନା ଜଗତ ନାହିଁ; ପୃଥିବୀ ବିନା, ବାୟୁ ବିନା, ଅଗ୍ନି ବିନା, ଜଳ ବିନା, ଯଜ୍ଞକାରୀ ବିନା ମଧ୍ୟ ଜଗତ ନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ମଧ୍ୟ ଜଗତ ନାହିଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଶିବଙ୍କ ରୂପ; ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ଚଳ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି। ଋଷିମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଯାହା କଥାରେ ବ୍ୟକ୍ତ କରିହେବ ନାହିଁ, ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ, କାରଣ ଶବ୍ଦ ଓ ମନ ତାହାଠାରୁ ପଛକୁ ଫେରିଯାନ୍ତି, ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦ ଜାଣିଲେ, ଜ୍ଞାନୀ କୌଣସି ଦିଗରୁ ଭୟ କରେନାହାନ୍ତି; ଏହିପରି ପିଣାକୀ ଶିବଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଜାଣିଲେ, କୌଣସି ଭୟ ରହେନାହିଁ। ରୁଦ୍ରଙ୍କ ବିଭୂତି ସମସ୍ତଠାରେ ଚିହ୍ନି, ସତ୍ୟଦର୍ଶୀ ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି—“ସମସ୍ତ ରୁଦ୍ର।” ସର୍ବଦା ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ପ୍ରଣାମ ସହ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଦରକାର; କାରଣ, ସମସ୍ତ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ସମସ୍ତ ରୁଦ୍ର, ପ୍ରଭୁ। ପୁରୁଷ ନିଶ୍ଚୟ ମହାଦେବ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଶିବ; ଏହିପରି ସମସ୍ତେ ବ୍ୟାପିଥିବା, ଧ୍ୟାନ ତାଙ୍କୁ ନେଇ କରିବା ଉଚିତ। ଚତୁର୍ବିଧ ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା, ଓ ଶିଳ୍ପମାନ୍ୟ, ବିଚାର କରି, ସଂସାର ହେଉଛି ଦୁଃଖର କାରଣ ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ହେଉଛି ମୁକ୍ତିର କାରଣ। ଧ୍ୟାନୀ ଯୋଗୀ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଚତୁର୍ବିଧ ବିଭାଗ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ବହୁପ୍ରକାର ଧ୍ୟାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଏକତ୍ୱରେ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନେଇ। ଏହିପରି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶିଖାଯାଇଛି—ରୁଦ୍ର ରୌଦ୍ରୀରେ, ଇନ୍ଦ୍ରୀ ଇନ୍ଦ୍ରରେ, ସୌମ୍ୟ ସୋମରେ, ଏବଂ ନାରାୟଣୀ ନାରାୟଣରେ ବିରାଜିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟରେ, ଅଗ୍ନିରେ ଏବଂ ସମସ୍ତଠାରେ ଏହି ଭେଦ ଧ୍ୟାନରେ ନିଶ୍ଚିତ କରିବା ଦରକାର—“ସେ ମୁଁ, ମୁଁ ସେ”—ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବରେ।