ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଅର୍ଜନ କୁ ଅଗ୍ନିର ପୂଷ୍ପ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ କହାଯାଏ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଅପରାଜିତ ଇଚ୍ଛାକୁ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ନିରୃତିର ଶାସନକୁ, ଏବଂ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ବାୟୁର ଅଧିକାରକୁ ପୂଷ୍ପ ଭାବେ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ୍। ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ସର୍ବଜ୍ଞତା ଅଛି, ଏବଂ ମଣ୍ଡଳର ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ସୋମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସୋମା ତଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ଏହାର ତଳେ ଅଗ୍ନି ଅଛନ୍ତି। ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣମାନ ମଧ୍ୟ ମଧ୍ୟମ ଦିଗରେ ବିସ୍ତାରିତ, ଏହିପରି ଅସୀମତାକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଚାରି ମୁଖ୍ୟ ଓ ଚାରି ମଧ୍ୟମ ଦିଗରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ସୋମା ଶେଷରେ ତିନି ଗୁଣ ଅଛି, ତାଙ୍କ ଉପରେ ତିନି ଆତ୍ମା ଅଛି, ଏବଂ ସେଠାରେ ଶିବଙ୍କର ଆସନ ଅଛି। ଏହିପରି, "ମୁଁ ସଦ୍ୟୋଜାତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ" ମନ୍ତ୍ରରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି, ତାଙ୍କୁ ଆସନରେ ବାସିବାକୁ ବାମଦେବ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ୍। ରୁଦ୍ର ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆବାହନ, ଏବଂ ଅଘୋର ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିଗ୍ରହ କରିବାକୁ କହାଯାଏ। "ଈଶାନଃ ସର୍ବବିଦ୍ୟାନାମ୍" ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପାଦ୍ୟ, ଆଚମନୀୟ ଓ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ୍। ଏହାପରେ, ଚନ୍ଦନ ଓ ଅନ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଶୁଧ୍ଧ ଜଳ ନେଇ, ଗୋମୟ, ଦୁଧ, ଦହି, ଘୃତ ଓ ଗୋମୂତ୍ର ଭର୍ତ୍ତି ଏକ ପାତ୍ରରେ ନେଇ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଯିବ। ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏହି ଗୋଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଘୃତ, ମଧୁ, ଓ ଇଖୁ ରସ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରାଯିବା ଉଚିତ୍। ମଙ୍ଗଳମୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଣବ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଅଭ୍ୟଞ୍ଜନ କରି, ଶୁଧ୍ଧ ପାତ୍ର ଓ ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜଳ ଢାଳିବା ଉଚିତ୍। ଶୁଧ୍ଧି କ୍ରମ ପୂର୍ବକ, ଧାରକ ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, କୁଶା ଘାସ, ଅପାମାର୍ଗ, କପୂର, ଜାତୀ ଓ ଚମ୍ପକ ଫୁଲ ବ୍ୟବହାର କରିବା ନିୟମ। ଧଳା କରବୀ, ମଲ୍ଲିକା, ପଦ୍ମ ଓ ନୀଳ ଉତ୍ପଳ ଫୁଲ, ଚନ୍ଦନ ଓ ଶୁଭ୍ର ଫୁଲରେ ଏହି ଜଳକୁ ଭରିବା ଉଚିତ୍। ସଦ୍ୟୋଜାତ ଆଦି ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଏହି ଜଳରେ ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ, ସୁନା, ଚାନ୍ଦି, ତାମ୍ବା, ପଙ୍କଜ ପତ୍ର, ପଳାଶ ପତ୍ର, ଶଂଖ, କିମ୍ବା ପବିତ୍ର ମାଟିର ପାତ୍ର ବା ଅନ୍ୟ ମଙ୍ଗଳମୟ ପାତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍। କୁଶା ଓ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଉଚିତ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ସ୍ନାନ କରାଯିବ। ଏହି ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଲିଙ୍ଗକୁ ଏକଥର ସ୍ନାନ କରିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ପବମାନ, ବାମିୟକ, ରୁଦ୍ର, ନୀଳରୁଦ୍ର, ଶ୍ରୀସୂକ୍ତ, ରାଜନୀସୂକ୍ତ, ଚମକ, ହୋତାର, ଶିରସ, ଅଥର୍ବ, ଶାନ୍ତି, ଭାରୁଣ୍ଡ, ଅରୁଣ, ଭାରୁଣ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ବେଦବ୍ରତ, ଅନ୍ୟ ମଙ୍ଗଳମୟ ସୂକ୍ତ ଓ ପୁରୁଷ ସୂକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ତଥା ଶୀଘ୍ର ଏହି ସ୍ନାନ କରାଯିବ। ଏହି ସମୟରେ ଜଟାଧର ରୁଦ୍ର, କପିମୁଖ, ବୃହଚ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଭାବରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସାମନ୍ତରେ "ସ୍ଥାପିତ ହେଉ" ବୋଲି ଆହ୍ୱାନ କରାଯିବ। ବିରୂପାକ୍ଷ, ସ୍କନ୍ଦ, ଅନେକ ଶିବ ଓ ପଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମା, ସୂତ୍ର ଓ ପବିତ୍ର ପ୍ରଣବ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଆହ୍ୱାନ ହୁଏ। ଏହିପରି ଦେବଦେବ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଯିବ ଓ ସମସ୍ତ ପାପ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ବସ୍ତ୍ର, ଶିବ ଜନୌ, ଆଚମନୀୟ ଜଳ ଦିଆଯିବ। ପରେ ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ ଭାବେ ଗନ୍ଧ, ଫୁଲ, ଧୂପ, ଦୀପ, ନୈବେଦ୍ୟ, ପୁନଃ ଗନ୍ଧ ଜଳ ଓ ଆଚମନୀୟ ଜଳ ଦିଆଯିବ। ଏକ ଶୁଭ୍ର ମୁକୁଟ, ଅଳଂକାର, ପ୍ରଣବ ଉଚ୍ଚାରଣ ସହିତ ତାମ୍ବୂଳ ଓ ଅନ୍ୟ ମୁଖବାସ ଦିଆଯିବ। ଏହାପରେ, ସ୍ଫଟିକ ସମ ଦ୍ରୁତିମାନ, ନିର୍ଦ୍ଦେଶ, ଅବିନାଶୀ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର କାରଣ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପିଥିବା, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଏହି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ଅନ୍ୟ ଋଷି ଓ ଦେବତା ତାଙ୍କୁ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେ ଆଦି, ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ତ ବିହୀନ, ସଂସାର ଦୁଃଖର ଔଷଧ, ଶିବତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ପରିଚିତ, ଶିବଲିଙ୍ଗରେ ସ୍ଥିତ। ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଲିଙ୍ଗର ଶିରୋଭାଗକୁ ପୂଜିବା, ନିୟମାନୁସାରେ ସ୍ତୁତି ପଠିବା, ପ୍ରଣାମ ଓ ପରିକ୍ରମା କରିବା ଉଚିତ୍। ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଫୁଲ ଚାଲି ଦେଇ, ପାଦପଦ୍ମରେ ନମସ୍କାର କରି, ଦେବଦେବ ଶିବଙ୍କୁ ନିଜ ଅନ୍ତରେ ସ୍ଥିତ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏପରି ଲିଙ୍ଗର ପରମ ପୂଜା ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା; ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚନ ବିଷୟରେ କହିବି। ଏଠାରେ, ଅଗ୍ନିମୟ, ସୂର୍ୟମୟ ଓ ଅମୃତ ଚକ୍ରକୁ ହୃଦୟରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍, ଏହାର ଉପରେ ତିନି ଗୁଣ, ଏବଂ ପରେ ତିନି ଆତ୍ମାକୁ କ୍ରମିକ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ସେଠାରୁ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତି କରିବା ଯୋଗ୍ୟ, ନିରାକାର ଓ ସର୍ବାକାର ମହାଦେବ, ଯାହାଙ୍କ ଦେହର ଅର୍ଧ ଭାଗ ପ୍ରିୟା ଦେବୀ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକୃତ। ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ଉଚିତ୍, ସେଥିରେ ଧ୍ୟାନକାରୀଙ୍କ ଚିନ୍ତନ ଅନୁସାରେ ଧ୍ୟାନ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ଉପାସକେ ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍, ନାହିଁ ହେଲେ ଜନ୍ମର ସାର୍ଥକତା ହୁଏ ନାହିଁ। ସେ ଏହି ଶରୀର ନଗରରେ ବସିଥିବା ପୁରୁଷ, ଯିଏ ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ଏବଂ ପୂଜକ ଭାବେ ମନନ କରାଯାଏ। ମହାଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍; ଧ୍ୟାନ ହେଉଛି ଚିନ୍ତନ, ଏହାର ଫଳ ମୋକ୍ଷ। ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷଙ୍କର ସ୍ୱରୂପକୁ ଜଣାଯାଏ। ଏଠାରେ ଛବିଶି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା, ଧ୍ୟାନକାରୀ ପଞ୍ଚବିଂଶି, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଚବିଶି, ଏବଂ ମହତ୍ ଆଦି ସାତ।