ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦାନ କରିବା ନିୟମିତ କର୍ମକୁ ଭୂତ-ଯଜ୍ଞ ବୋଲାଯାଏ, ଏହା ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ପୋଷଣ ଦେଇଥାଏ। ଏହିପରି, ବିଦ୍ୱାନ, ସଦା ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଥିବା, ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନପୂର୍ବକ ନମସ୍କାର କରି, ଯେଉଁ ଭୋଜନ ଦିଆଯାଏ, ତାହାକୁ ମନୁଷ୍ୟ-ଯଜ୍ଞ କୁହାଯାଏ। ପିତୃମାନଙ୍କୁ ମନେରେ ରଖି ଯାହା ଦାନ କରାଯାଏ, ତାହା ପିତୃ-ଯଜ୍ଞ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ପାଇଁ ପଞ୍ଚ ମହାଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବ୍ରହ୍ମ-ଯଜ୍ଞ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମ-ଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ମର୍ତ୍ୟମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ପାଆନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମ-ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ନୀଳକଣ୍ଠ ଶଙ୍କର ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ବେଦ ଓ ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାରେ ତୃପ୍ତି ଅନୁଭବନ୍ତି—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗ୍ରାମ ଛାଡ଼ି ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ-ଯଜ୍ଞ କରିବା ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ଯେଉଁଯେଉଁ ଦିଗକୁ ଝୋପଡ଼ିର ଛାନା ଦେଖିପାରେ—ପୂର୍ବ, ଉତ୍ତର, ଇଶାନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦିଗ—ସେଠାଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ-ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଶୁଭ ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତୃପ୍ତି ପାଇଁ ତିନିଥର ପାଣି ଆଚମନ କରନ୍ତି, ବାରମ୍ବାର ମୁଁହ ଧୋଇ, ଋଗ୍ବେଦର ଉଚ୍ଚାରଣ ସହିତ। ପରେ, ଯଜୁର୍ବେଦ ଦ୍ୱାରା ମୁହଁ ପୁଞ୍ଚି, ଦୁଇଥର ପାଣି ଧୋଇ, ସାମବେଦ ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡକୁ ଛୁଇଁ। ଅଥର୍ବବେଦ ଓ ଆଙ୍ଗିରସ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଚକ୍ଷୁକୁ ଛୁଇଁ, ନାକୁ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଛୁଇଁ, ଏବଂ ପୁନିପୁନି ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ଧୋଇବା ଉଚିତ। ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା, ଅଠାର ପୁରାଣ ଓ ଉପପୁରାଣ (ଯଥା ସୌରପୁରାଣ) କ୍ରମଅନୁସାରେ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ। ଶୁଭ ଇତିହାସଗୁଡ଼ିକୁ (ଯଥା ଶୈବ ଇତିହାସ ଇତ୍ୟାଦି) କାନକୁ ଛୁଇଁ, ପରେ ହୃଦୟକୁ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ କଳ୍ପ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ କଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଛୁଇଁ, ପାଣି ଆଚମନ କରି ଦର୍ଭା ଘାସର ଚଟାଇ ପିଛାଇବା ଉଚିତ। ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଦକ୍ଷିଣ ହାତକୁ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ରଖି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଙ୍ଗୁଠି ପିନ୍ଧି, ଉପବୀତ ଥାଉ କି ନ ଥାଉ, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଧ୍ୟାନ ଏବଂ ଏକାଗ୍ରତା ସହିତ ବ୍ରହ୍ମ-ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ। ଯେ ସାଧୁ ପଞ୍ଚ ମହାଯଜ୍ଞକୁ ଅବହେଳା କରେ, ସେଠି ନିଜର ମହତ୍ତ୍ୱ ହରାଏ। ଯଦି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଭୋଜନ ପରେ ଏହି କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେନି, ସେ ପଶୁ ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଏ; ତେଣୁ ଶୁଭ ଫଳ ପାଇଁ ଏହି ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚେଷ୍ଟାରେ କରିବା ଦରକାର। ବ୍ରହ୍ମ-ଯଜ୍ଞ ପରେ, ଏକାଗ୍ରତା ସହିତ ସ୍ନାନ କରି, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପାଣି ଆଣି, ଆତ୍ମ-ସଂୟମ ସହିତ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ। ଘର ବାହାରେ ପାଦ ଓ ହାତ ଧୋଇ, ଶରୀର ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ବିଧିମାନ୍ୟ ଭସ୍ମସ୍ନାନ କରିବା ଦରକାର। ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭସ୍ମକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଅଗ୍ନିରୁ ଭସ୍ମ ନେଇ, ପ୍ରଭାତେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ‘ଜ୍ୟୋତିଃ ସୂର୍ଯ୍ୟ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଘ୍ରାୟଣ କରିବା ଉଚିତ। ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ‘ଜ୍ୟୋତିରଗ୍ନି’ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଦରକାର; ଏଭଳି କ୍ରମରେ ଯାହା ଭସ୍ମ ରହିଯାଏ, ତାହା ପବିତ୍ର ଓ ଶୁଭ ହୁଏ। ସତ୍ୟ ସମାନ କିଛି ନାହିଁ, ଅସତ୍ୟ ପାପ; ଈଶାନ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡକୁ, ତତ୍ପୁରୁଷ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମୁଁହକୁ ଅଭିଷେକ କରିବା ଉଚିତ। ଅଘୋର ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଛାତିକୁ, ବାମଦେବ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଗୁପ୍ତାଙ୍ଗକୁ, ସଦ୍ୟୋଜାତ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପାଦକୁ, ପ୍ରଣବ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରୀରକୁ ଶୁଭ କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ହାତ ପାଦ ଧୋଇ, ଅପବିତ୍ରତା ଦୂର କରି, ଭସ୍ମ ଧରି, ଦେବଦେବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଦରକାର। ପରେ, ‘ଆପୋ ହିଷ୍ଠା’ ଓ ଅନ୍ୟ ପବିତ୍ରକର ମନ୍ତ୍ର, ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମବେଦର ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା କ୍ରମରେ ମନ୍ତ୍ରସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ ଏହି ସ୍ନାନ ବିଧି କହାଯିବା; ଯିଏ ଏହି କର୍ମ ଏକଥର କରେ, ସେ ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏବେ ମୁଁ ଲିଙ୍ଗ ପୂଜାର ବିଧି ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ଏହିଠାରେ କୁହିବି; ଏହା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ ଶତବର୍ଷ ଲାଗିଯିବ। ଏଭଳି ଭାବେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ପୂଜା ମଣ୍ଡପକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ତିନିପ୍ରକାର ପ୍ରାଣାୟାମ କରି, ତିନି ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ସେ ପଞ୍ଚମୁଖୀ, ଦଶବାହୁ, ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଫଟିକ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ସମସ୍ତ ଭୂଷଣ ଓ ଅଲଙ୍କାର ଧାରଣ କରିଥିବା, ଭବ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବାର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଶୈବ ଶରୀର ଧାରଣ କରି, ଅଗ୍ନିସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟ ନିୟମ କରି, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଶରୀରକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି, ପ୍ରଣବ ଦ୍ୱାରା ମୂଳମନ୍ତ୍ର ବିଧିମାନ୍ୟ କ୍ରମରେ ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟବହାର କରି, ବ୍ରହ୍ମମନ୍ତ୍ର ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ନିୟୋଜନ କରିବା ଦରକାର। ଉପବୀତରେ ‘ନମଃ ଶିବାୟ’ ମନ୍ତ୍ର ବିଦ୍ୟମାନ, ଛନ୍ଦ ଓ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ତାହିଁରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବେ ନିହିତ। ବଟବୃକ୍ଷ ଯେପରି ତାହାର ବୀଜରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ, ସେପରି ମହାବ୍ରହ୍ମ ମଧ୍ୟ ଉପବୀତରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବେ ବିରାଜିତ। ପୂଜାସ୍ଥଳକୁ ଚନ୍ଦନ ମିଶିତ ପାଣି ସିଞ୍ଚି, ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ଧୋଇ, ସିଞ୍ଚନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧିକରଣ କ୍ରମ କରିବା ଉଚିତ। ଓଁକାର ଦ୍ୱାରା ଧୋଇବା ଓ ସିଞ୍ଚନ କରିବା ଦରକାର। ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ପାଦ୍ୟ ପାତ୍ର ସଠିକ୍ ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଦରକାର। ଆଚମନ ପାତ୍ର ମଧ୍ୟ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଭଲ ଭାବେ ଢାକି, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଭାବେ ରଖିବା ଉଚିତ। ଦର୍ଭା ଘାସ ଦ୍ୱାରା ଢାକି, ପବିତ୍ର ପାଣି ସିଞ୍ଚି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାତ୍ରରେ ଶୀତଳ ପାଣି ଭରିବା ଦରକାର। ଓଁକାର ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ପରୀକ୍ଷା କରି ପାତ୍ରରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ପାଦ୍ୟ ପାତ୍ରରେ ଖସ୍ ଓ ଚନ୍ଦନ ମିଶାଇବା ଦରକାର। ଜାଇଫଳ, କଙ୍କୋଳ, କପୂର, ବହୁମୂଳ, ତମାଳ—ଏମାନେ ଠିକ୍ ଭାବେ ଚକି ପାନିଆ ପାତ୍ରରେ ଦେବା ଉଚିତ।