ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଶିବ ଦେବ ନିଜ ମୁଖରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ମଙ୍ଗଳ ନିମିତ୍ତରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରେ। ଏହି ପଦ୍ଧତି ଅନୁସାରେ ସ୍ନାନ କରି, ଏକବାର ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି, ବ୍ରହ୍ମ-କୁର୍ଚ୍ଚ ମଧ୍ୟ ପାନ କରିଲେ, ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇଯାନ୍ତି। ଶମ୍ଭୁ ଦେବ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତିନି ପ୍ରକାରର ସ୍ନାନ ବିବର୍ଣ୍ଣା କରିଛନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ବରୁଣ ସ୍ନାନ, ପରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅଗ୍ନେୟ ସ୍ନାନ, ତାପରେ ମନ୍ତ୍ର ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ପରେ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଭଗବାନଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରିବା ଦରକାର। ଜଦି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଅପବିତ୍ର ମନ ନେଇ ପାଣିରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଅଙ୍ଗାର ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ରତା ମିଳେ ନାହିଁ। ଏଠି ମନ ପବିତ୍ର ରଖିବା ଅତି ଆବଶ୍ୟକ, ନାହିଁ ହେଲେ ପବିତ୍ରତା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହି ନିଶ୍ଚୟ, ଯଦି ବ୍ୟକ୍ତି ଜୀବନର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ନଦୀ, ଝିଲି, ପୋଖରୀରେ ସ୍ନାନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନ ଅପବିତ୍ର ଥିଲେ ପବିତ୍ରତା ହୁଏ ନାହିଁ। ମନର ଲୋଟସ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଯେତେବେଳେ ଜାଗୃତ ହୁଏ, ଏହା ପବିତ୍ର ହୁଏ; ଅନ୍ଧକାରରେ ଶୟାନ ଥିଲେ, ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ ଏହାକୁ ପବିତ୍ର କରେ। ସ୍ନାନ ପାଇଁ ପଟେ କାଠ, ଗୋମୟ, ଫୁଲ, ଅଙ୍ଗାର ଏବଂ କୁଶା ଗ୍ରାସ ରଖିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମେ ପାଦ ଧୋଇବା, ଦେହର ମଳ ଦୂର କରିବା ପରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଦରକାର। 'ଉଦ୍ଧୃତାସୀତି' ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦେହକୁ ପୁନଃ ପବିତ୍ର କରି, କାଠ ନେଇ, ଅନ୍ୟ ଜାମା ପିନ୍ଧି, ଅପବିତ୍ର ବସ୍ତୁ ଦୂର କରି ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। 'ଗନ୍ଧଦ୍ୱାରାଁ ଦୁରାଧର୍ଷାମ୍' ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମନ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ କପିଳା ଗାଁର ଗୋମୟକୁ ବାୟୁରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ନ ନେଇ ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ପୁନଃ ସ୍ନାନ କରି, ମଳିନ ଜାମା ବାହାରି, ଧଳା ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି ଏହି ସ୍ନାନ କରିବା ଦରକାର। ସମସ୍ତ ପାପରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ବରୁଣଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି, ଦେବତାଙ୍କୁ ମନସିକ ଉପାସନା କରି, ଭବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ-ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ। ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ତିନିଥର ମୁହଁ ଧୋଇ, ଭବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁସାରେ ଆଉ ଧୋଇ, ପବିତ୍ର ଜଳକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଦରକାର। ପୁନଃ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ, ଅଘମର୍ଷଣ ମନ୍ତ୍ର ପଢିବା ଉଚିତ; ଏହି ଜଳରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନିର ଚକ୍ରକୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଦରକାର। ଆଉ ଧୋଇ, ଜଳରୁ ବାହାରି, ମନ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ପୁନଃ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ମେରିଟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ହରିଣା ଶଙ୍ଖ, ପଳାଶ ପତ୍ର, ଶୁଦ୍ଧ କରାଯାଇଥିବା କୁଶା ଗ୍ରାସ ଓ ଫୁଲ ନେଇ ଜଳ ଛିଟାଇ ପବିତ୍ରତା କରିବା ଦରକାର। ରୁଦ୍ର, ପାବମାନ, ତ୍ୱରିତା ମନ୍ତ୍ର, ତରତସମନ୍ଦୀ ମନ୍ତ୍ର ସମୂହ ଓ ଦୁଇ ଶାନ୍ତି ମନ୍ତ୍ର ଉପଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏକ ଶାନ୍ତି କ୍ରିୟା ଓ ପଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ ପବିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ଦେବତା ଓ ଋଷିଙ୍କ ରୂପକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଜଳ ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜ ମୁଣ୍ଡକୁ ଅନ୍ୟନ୍ତ କରି, ଦ୍ୱିଜ ମନରେ ତ୍ରିନେତ୍ର ଲୋର୍ଡ, ପଞ୍ଚମୁଖ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ନିଜ ସୂତ୍ର ଅନୁସାରେ ଆଚମନ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ହାତରେ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ବସି, ଏହା କରିବା ଦରକାର। ଜଳ ଛିଟାଇ, କୁଶା ଗ୍ରାସ ଦକ୍ଷିଣ ହାତରେ ଧରି, ତିନିଥର ଜଳ ପାନ କରି, ଚକ୍ର ରୂପେ ରଖିବା ଉଚିତ। ଏହା ପରେ, ଅପମାନ, ପାପ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ପରିକ୍ରମା କରିବା ଦରକାର। ଏହିପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ନାନ ଓ ଆଚମନ ପଦ୍ଧତି ତୁମକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଏହି ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ। ଏହା ପରେ, ବେଦମାତା ଗାୟତ୍ରୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବା ଦରକାର: "ବର ଦେଇଥିବା ଦେବୀ ଆସନ୍ତୁ" ଏବଂ ମହେଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ। ତାଙ୍କୁ ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ, ପାନ ପାଇଁ ଜଳ ଓ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ; ବସି କିମ୍ବା ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ତିନି ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣାୟାମ କରିବା ଉଚିତ। ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଓ ପ୍ରଣବ ଦ୍ୱାରା ଏକ ହଜାର, କିମ୍ବା ଅର୍ଧ, କିମ୍ବା ଏକ ଶ ଆଠ ଥର ପଠିବା ଉଚିତ, ତିନି ପ୍ରକାରରେ ଏକ ଏକ ଦଳ କରି। ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ, ପୂଜା କରି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, "ଉଚ୍ଚତମ ଶିଖରରେ ବସିଥିବା ଦେବୀ" ବୋଲି କହି, ବେଦମାତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେବା ଉଚିତ। ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ଗାୟତ୍ରୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ହାତ ଜୋଡି ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଦରକାର। ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଜାତବେଦାସ୍, ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁସାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ। ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ବେଦର ସୂର୍ଯ୍ୟ ସୂକ୍ତ ପଠି, ଅଗ୍ନିକୁ ତିନିଥର ପରିକ୍ରମା କରିବା ଦରକାର। ନିଜ ଆତ୍ମା, ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମାକୁ ନମସ୍କାର କରି, ପୁନଃ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅଗ୍ନିକୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ପରେ, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଋଷି ଓ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, "ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରୁଛି" ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗର ଦେବତାଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ପରେ, ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ତର୍ପଣ କରି, ତାଙ୍କର ନିଜ ରୂପ ଓ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ। ଦେବତାଙ୍କୁ ଫୁଲ-ଜଳ, ଋଷିଙ୍କୁ କୁଶା-ଜଳ, ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତିଳ ଓ ସୁଗନ୍ଧ ମିଶିତ ଜଳ ଦେବା ଉଚିତ। ପବିତ୍ର ସୂତ୍ର ବାମ କନ୍ଧରେ ଦେବତା ପାଇଁ, ଛାତି ଉପରେ ଋଷିଙ୍କୁ, ଡାହା କନ୍ଧରେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଦେଇ ତର୍ପଣ କରିବା ଦରକାର। ଦେବତାକୁ ତର୍ପଣ କରିବାରେ ଆଙ୍ଗୁଳିର ଅଗ୍ରଭାଗ ଦ୍ୱାରା, ଋଷିଙ୍କୁ କନ୍ଠି ଆଙ୍ଗୁଳି ଦ୍ୱାରା, ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଡାହା ଅଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି, ଦ୍ୱିଜମାନେ ବ୍ରହ୍ମ-ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ। ଉତ୍କଳ ମନ ଓ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ରଖିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଦେବ-ଯଜ୍ଞ, ମନୁଷ୍ୟ-ଯଜ୍ଞ, ଭୂତ-ଯଜ୍ଞ ଓ ପିତୃ-ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ନିଜ ବେଦର ଅଧ୍ୟୟନ ବ୍ରହ୍ମ-ଯଜ୍ଞ ଭାବରେ ପରିଚିତ; ଅଗ୍ନିରେ ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଦେବ-ଯଜ୍ଞ ଭାବରେ ଶ୍ରୁତି।