ଦିନ ଓ ରାତିର ଚକ୍ରରେ, ପ୍ରଭୁ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଆଣନ୍ତି ଏବଂ ରାତିରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଲୟ କରନ୍ତି। ଏହି ଦିନ ଓ ରାତି, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଇଁ କେବଳ ଉପମା ମାତ୍ର, ପ୍ରକୃତରେ ଏହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଦିନ ହେବା ସମୟରେ ସମସ୍ତ ପରିଣାମ, ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି, ବିଶ୍ୱ ଦେବତା, ପ୍ରଜାପତି ଓ ମହାର୍ଷିମାନେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି। ରାତି ଆସିଲେ ସମସ୍ତ କିଛି ଲୟ ହୁଏ, ଏବଂ ରାତିର ଶେଷରେ ପୁନି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଏହି ଦିନ ଓ ରାତି ଏପରି ପ୍ରକୃତିର, ଯେପରି ତାଙ୍କର ଦିନର ଭିନ୍ନତା ଅଛି। ଚାରି ଯୁଗର ହଜାର ଚକ୍ର ଶେଷରେ ଚୌଦ ଜଣ ମନୁ ହୁଅନ୍ତି। ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷ ହେଉଛି କୃତ ଯୁଗ। କୃତ ଯୁଗର ଶେଷର ଗୋଧୂଳି ୧୦୦ ବର୍ଷ ଓ ଏହାର ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ଏମିତି; ଅନ୍ୟ ଯୁଗମାନେ—ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର, କଳି—ପାଇଁ ଏହି ଗୋଧୂଳିକ୍ରମେ ୩୦୦, ୨୦୦ ଓ ୧୦୦ ବର୍ଷ। କୃତ ଯୁଗର ଗୋଧୂଳି ଛାଡି ଅନ୍ୟ ତିନି ଯୁଗର ସମୟ ୬୦୦ ବର୍ଷ ଅଂଶ ହେଉଛି, ଯେଉଁଠାରେ ତିନି, ଦୁଇ ଓ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଗୋଧୂଳି ବିନା ହୁଏ। ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ହେ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୀଳମାନେ, କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି ଯୁଗର ସମୟ ମାପ: ଏକ ସ୍ୱସ୍ଥ ମଣିଷ ପାଇଁ ଚକ୍ଷୁର ପନ୍ଦରଟି ଝପକା ଏକ କାଷ୍ଠା। ମଣିଷମାନେ ପାଇଁ ଏହି ପନ୍ଦର କାଷ୍ଠାର ତିରିଶଟି କଳା, ଏବଂ ତିରିଶ କଳା ହେଉଛି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ। ପନ୍ଦରଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଏକ ଦିନ ଓ ଏକ ରାତି ହୁଏ; ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଏକ ଦିନ ଓ ଏକ ରାତି ମିଶି ଏକ ମାସ ହୁଏ, ଏହାର ବିଭାଜନ ପୁନି ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି। ପିତୃମାନେ ପାଇଁ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଦିନ ଓ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ରାତି ହୁଏ; ତିରିଶଟି ମାନବ ମାସ ଏକ ପିତୃମାସ ହୁଏ। ତିନି ଶତ ମାସ ଓ ଅର୍ଥାତ୍ ଅଠାଠିଶଟି ଅଧିକ ମାସ ଏକ ପିତୃବର୍ଷ ହୁଏ, ଏହା ମଣିଷଙ୍କ ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ। ଏଠାରେ ଏକ ଶତାବ୍ଦୀ ମଣିଷ ପାଇଁ, ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ତିନି ବର୍ଷ ହୁଏ। ଦଶ ଓ ଦୁଇ ମାସ, ଅର୍ଥାତ୍ ଏକ ଦ୍ୱାଦଶ ମାସର ବର୍ଷ, ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ବର୍ଷ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ; ଏହି ବର୍ଷ ମଣିଷମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ। ଏହି ହେଉଛି ଦେବତାଙ୍କ ଦିନ ଓ ରାତି, ଯାହା ଲିଙ୍ଗପୁରାଣରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଦେବଲୋକରେ ଏକ ଦିନ ଓ ଏକ ରାତି ମିଶି ଏକ ବର୍ଷ ହୁଏ, ଏହାର ବିଭାଜନ ପୁନି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉତ୍ତରାୟଣ ଦିନ ଓ ଦକ୍ଷିଣାୟଣ ରାତି ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ; ଏହି ଦେବଦିନ ଓ ଦେବରାତି ବିଶେଷ ଭାବେ ଗଣନା କରାଯାଏ। ତିରିଶ ବର୍ଷ ଏକ ଦେବମାସ ହୁଏ; ଏକ ଶତ ବର୍ଷ ମଣିଷ ପାଇଁ ତିନି ଦେବମାସ ହୁଏ। ଦଶ ଦିନ ମଧ୍ୟ ଏକ ଦେବନିୟମ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ; ତିନି ଶତ ବର୍ଷ ଓ ଷଷ୍ଠି ବର୍ଷ ଏପରି ଗଣାଯାଏ। ଏହି ଦେବବର୍ଷ ମଣିଷ ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଘୋଷିତ; ଏଠାରେ ତିନି ହଜାର ମଣିଷ ବର୍ଷ ମାପ ହୁଏ। ଅନ୍ୟ ତିରିଶ ବର୍ଷ ସପ୍ତର୍ଷି ବର୍ଷ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଏଠାରେ ନଅ ହଜାର ମଣିଷ ବର୍ଷ ଗଣାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ନବ୍ବେ ବର୍ଷ ଧ୍ରୁବ ବର୍ଷ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ; ଏଠାରେ ଛଉତିରିଶ ହଜାର ମଣିଷ ବର୍ଷ ହୁଏ। ଏକ ଶତ ବର୍ଷ ଦେବନିୟମ ଭାବେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ ତିନି ଲକ୍ଷ ମଣିଷ ବର୍ଷ ରଖାଯାଏ। ଷଷ୍ଠି ହଜାର ଗଣାଯାଏ; ଯେଉଁମାନେ ସଂଖ୍ୟା ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଏକ ହଜାର ଦେବବର୍ଷ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ଦେବମାପ ଅନୁଯାୟୀ ଯୁଗର ସଂଖ୍ୟା ଗଣାଯାଏ; ପ୍ରଥମେ କୃତ ଯୁଗ, ପରେ ତ୍ରେତା ଦିଆଯାଇଛି। ଏହା ପରେ ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି, ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ଚାରି ଯୁଗ, ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗର ବର୍ଷ ମଣିଷ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ ମାନାଯାଏ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦେବମାପରେ କୃତ ଯୁଗର ଅବଧି ଚୌଦ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ, ଯାହା ହଜାର ଓ ଶତ ମିଶି ଗଣାଯାଏ। ଏହା ପରି, କୃତ ଯୁଗରେ ଚାଳିଶି ହଜାର ବର୍ଷ ଓ ଦଶ ହଜାର ଗୁଣି ଶତ ବର୍ଷ ଅଛି। ତ୍ରେତା ଯୁଗର ଅବଧି ଅଶୀ ହଜାର ବର୍ଷ, ଏବଂ ସେମାନେ କହନ୍ତି ସାତ ଲକ୍ଷ ମଣିଷ ବର୍ଷ। ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ଅବଧି ବିସ୍ ହଜାର ବର୍ଷ ଓ ତିନି ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ମୋଟ। କଳି ଯୁଗର ଅବଧି ଷଷ୍ଠି ହଜାର ବର୍ଷ; ଏଭଳି ଚାରି ଯୁଗ ମିଶି, ଗୋଧୂଳି ଅଂଶ ବିନା ମନେ ରଖାଯାଏ। ଗୋଧୂଳି ଅଂଶ ବିନା ଏଠାରେ ତିରିଶ ଲକ୍ଷ ଛଅ ହଜାର ବର୍ଷ ହୁଏ, ଏଠାରେ ଚାଳିଶି ତିନି ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ଗଣାଯାଏ। ଚାରି ଯୁଗର ଗୋଧୂଳି ଅଂଶ ବିଶେଷ କରି ବିସ୍ ହଜାର ବର୍ଷ ହୁଏ; ଏପରି ଚାରି ଯୁଗ ସହିତ ଏହି ଅଂଶ ମିଶି ଏକାତିସ ଲକ୍ଷ ହଜାର ବର୍ଷ ହୁଏ। କୃତ, ତ୍ରେତା ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗର ସମୟ ମିଶି ଏକ ମନ୍ବନ୍ତର ହୁଏ; ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରର ଗଣନା ବର୍ଷ ଆରମ୍ଭରେ ଘୋଷିତ। ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଏକ ମନ୍ବନ୍ତର ତିରିଶ କୋଟି ମଣିଷ ବର୍ଷ ଓ ସତଷଠି ଲକ୍ଷ ହଜାର ବର୍ଷ ଅଧିକ ଅଛି। ବିସ୍ ହଜାର ବର୍ଷ ଅତିରିକ୍ତ ଅବଧି କ୍ଷମା କରାଯାଏ; ଏହି ହେଉଛି ଲିଙ୍ଗ ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ ଏକ ମନ୍ବନ୍ତରର ଗଣନା। ଏଭଳି ଚାରି ଯୁଗର ବର୍ଷ ଗଣନା ଘୋଷିତ; ଏକ ହଜାର ଚତୁର୍ୟୁଗ ଚକ୍ର ଏକ କଳ୍ପ ହୁଏ। ରାତି ଶେଷରେ ବିଶ୍ୱ ସୃଜନ ହୁଏ; ରାତି ସମୟରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଏକୋଣିଶ ଶତ କୋଟି ହୁଏ। ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏହିପରି ଗଣନା: ତିନି ଶତ କୋଟି ଓ ବାନବେ କୋଟି ଅଛି। ପୂର୍ବ କଳ୍ପରେ ସତର ହଜାର ଓ ଏଠାରେ ଆଠ ହଜାର ସାରା ସ୍ଥାନରେ ଥିଲେ। ଜେଉଁମାନେ କଳ୍ପ ଶେଷରେ ରହିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରଳୟ ଆସିଲେ ମହର୍ଲୋକ ଛାଡି ଜନଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏଠାରେ ଦୁଇ ହଜାର କୋଟି, ଆଠ ଶତ କୋଟି, ବାଉନଷଠି କୋଟି ଓ ସତ ସହସ୍ର ହେଉଛି। ଏହିପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଅପାର କାଳଚକ୍ର, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅଦୃଶ୍ୟ ଶକ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ନିୟମରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଲୟ ଅବିରତ ଚାଲିଛି।