ଏକ ଦିନ, ଦ୍ବିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଣେ ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସୃଷ୍ଟି କେମିତି ହେଲା? ତାହାପରେ ଗୁରୁ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ କହିଲେ—ସବୁଠୁ ପ୍ରଥମେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା: ରୂପର ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଅଗ୍ନି, ରସରୁ ଜଳ, ଗନ୍ଧରୁ ପୃଥିବୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଆକାଶ ଛୁଆଁର ସୂକ୍ଷ୍ମତାକୁ ଆବୃତ କଲା, ବାୟୁ ଚଳନଶୀଳ ହୋଇ ରୂପକୁ ଆବୃତ କଲା। ଅଗ୍ନି ରସର ସୂକ୍ଷ୍ମତାକୁ ଆବୃତ କଲା, ଜଳ ସମସ୍ତ ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଗନ୍ଧକୁ ଆବୃତ କଲା। ଏହିପରି, ପୃଥିବୀ ପଞ୍ଚଗୁଣ ହୋଇ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ତା’ଠାରୁ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଅପ୍ରାପ୍ତ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଅଗ୍ନି ତିନିଗୁଣ ହୋଇ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ବାୟୁ ଦୁଇଗୁଣ ହୋଇ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଆକାଶ ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ ଅ indivisible ହୋଇ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଏକାପରେ ଏକା ଆନ୍ତର୍ଗତ ଭାବରେ ଉଦ୍ଭୂତ ହେଲା। ସତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ବୈକାରିକ ଏକା ସମୟରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲା; ଏହିପରି ଆହଂକାରରୁ ସୃଷ୍ଟି ଅନୁବାଦ ହେଲା। ଏହିଠାରୁ ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ଅନୁଭବ ପାଇଁ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ମହତ୍ ରୁ ନିଜ ତତ୍ତ୍ୱ ଯାଏଁ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ମିଶି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଡିଅଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରୁ ପାଣିର ଫୁଲା ଦାନା ଭଳି ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭିତରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଓ ବିଶ୍ୱ ଅଛି। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପ୍ରତି ୧୦ ଗୁଣ ଜଳରେ ଆବୃତ, ଏହି ଜଳ ୧୦ ଗୁଣ ଅଗ୍ନିରେ, ଅଗ୍ନି ୧୦ ଗୁଣ ବାୟୁରେ, ବାୟୁ ୧୦ ଗୁଣ ଆକାଶରେ ଆବୃତ। ବାୟୁ ଆକାଶରେ ଆବୃତ, ଆହଂକାରରୁ ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ, ମହତ୍ ତତ୍ତ୍ୱ ଶବ୍ଦର ଉତ୍ସ ଭାବରେ ପ୍ରକୃତିରେ ଆବୃତ ଅଛି। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସପ୍ତ ଆବୃତିରେ ଘିରାଯାଇଛି, ଏହାର ଆତ୍ମା ହେଉଛି ମନୋନ୍ୟାସୀତ ଚତୁର୍ମୁଖୀ ବ୍ରହ୍ମା। ଏପରି ଅନେକ ମିଳିଅନ୍ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏଗ୍ ଭିତରେ ଚତୁର୍ମୁଖୀ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଭବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା, ତା’ଠାରୁ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ସାନିଧ୍ୟ ମିଳିଥାଏ। ଏପରି, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପଚୟ ଓ ଅପଚୟ ହେଉଛି; ମହେଶ୍ୱର ନିଜେ ଏହି ସୃଷ୍ଟି, ସଂହାର, ଓ ପାଳନର କାରଣ। ସୃଷ୍ଟିରେ ରଜସ୍ ଗୁଣ, ପାଳନରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ, ସଂହାରରେ ତମସ୍ ଗୁଣ ଅଧିକ ଥାଏ—ଏପରି ତିନି ଭାଗରେ ମହେଶ୍ୱର ଅଛନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ମୂଳ ସୃଷ୍ଟା, ନାଶକ, ଓ ପାଳକ; ଏହି ଦେବ ମହେଶ୍ୱର, ଶିବ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସଦାଶିବ, ଭବ, ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ତାଙ୍କର ବିଶ୍ୱ ରୂପ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଏହି ନିଜ ସ୍ବାଭାବିକ ସୃଷ୍ଟିକୁ ପୁରୁଷ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି; ପ୍ରଥମ ଶୁଭ ସୃଷ୍ଟି ଅନୁଚିନ୍ତା ବିନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟିର ସମୟକୁ ଦିନ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ରାତି ହେଉଛି ସ୍ବାଭାବିକ ପ୍ରଳୟ। ଦିନରେ ପ୍ରଭୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ରାତିରେ ସଂହାର କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଦିନ ଓ ରାତି ବାସ୍ତବ ନୁହେଁ, ଏହା କେବଳ ଉପମା। ଦିନରେ ସମସ୍ତ ରୂପ, ବିଭିନ୍ନ ଦେବତା, ଜୀବର ନାୟକ, ମହା ଋଷି ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି। ରାତିରେ ସମସ୍ତ ନାଶ ହୁଏ, ଏବଂ ରାତି ଶେଷ ହେଲାପରେ ପୁନି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହି ରାତି ଏପରି ହୋଇଥାଏ, ଦିନର ଭିନ୍ନତା ମତେ। ଏକ ହଜାର ଚତୁର୍ଯୁଗ ଚକ୍ର ଶେଷରେ ୧୪ ମନୁ ଅଛନ୍ତି; ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷ କୃତ ଯୁଗ ହୁଏ। କୃତ ଯୁଗ ଶେଷର ଉଷା କାଳ ୧୦୦ ବର୍ଷ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ ଯୁଗରେ ଉଷାକାଳ ୩୦୦, ୨୦୦, ୧୦୦ ବର୍ଷ ହୁଏ। ଉଷାକାଳ ବିନା ୬୦୦ ବର୍ଷ ହୁଏ; ତିନି, ଦୁଇ, ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଉଷାକାଳ ବିନା ଯୁଗର ଅବଧି। ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ କହିବି, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର, ତିଷ୍ୟ ଓ କୃତ ଯୁଗର ସମୟ ମାପ: ଏକ ସ୍ବସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତିର ଚକ୍ଷୁର ୧୫ ଟି ଝିଅଁ ହେଉଛି ଏକ କାଷ୍ଠା। ୩୦ କାଷ୍ଠା ହେଉଛି ଏକ କଳା; ୩୦ କଳା ହେଉଛି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ। ୧୫ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହେଉଛି ଏକ ଦିନ, ଏହିପରି ଏକ ରାତି; ପିତୃଗଣଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନ ଓ ରାତି ମିଶି ଏକ ମାସ ହୁଏ, ଏହି ବିଭାଗ ପୁନି କୁହାଯାଏ। ପିତୃଗଣଙ୍କ ପାଇଁ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଦିନ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ରାତି; ୩୦ ମାନବ ମାସ ଏକ ପିତୃମାସ ହୁଏ। ୩୦୦ ମାସ ଓ ୬୦ ମାସ ଏକ ପିତୃବର୍ଷ ହୁଏ, ମାନବ ମାପରେ। ୧୦୦ ବର୍ଷ ମାନବ ଅନୁସାରେ ପିତୃଗଣଙ୍କ ପାଇଁ ତିନି ବର୍ଷ ହୁଏ; ଏହିପରି ଗଣନା ହୁଏ। ୧୨ ମାସ ଏକ ବର୍ଷ ହୁଏ, ଏହି ଗଣନା ପିତୃଗଣଙ୍କ ପାଇଁ; ଏହି ଦିନ ଓ ରାତି ଦେବ ଦିନ ଓ ଦେବ ରାତି ଭାବରେ ଲିଙ୍ଗପୁରାଣରେ କୁହାଯାଏ। ଦେବ ଲୋକରେ ଦିନ ଓ ରାତି ମିଶି ଏକ ବର୍ଷ ହୁଏ, ଏହି ବିଭାଗ ପୁନି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। ଏଠାରେ ଦିନ ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉତ୍ତରାୟଣ ଗତି, ରାତି ଦକ୍ଷିଣାୟଣ ଗତି; ଏହି ଦେବ ଦିନ ଓ ରାତି ବିଶେଷ ଭାବରେ ଗଣନା କରାଯାଏ। ୩୦ ବର୍ଷ ଏକ ଦେବ ମାସ ହୁଏ; ୧୦୦ ମାନବ ବର୍ଷ ତିନି ଦେବ ମାସ ହୁଏ। ୧୦ ଦିନ ଏକ ଦେବ ନିୟମ ହୁଏ; ୩୦୦ ବର୍ଷ ଓ ୬୦ ବର୍ଷ ଏହି ରୂପରେ ଗଣନା କରାଯାଏ। ଦେବ ବର୍ଷ ମାନବ ମାପରେ ୩୦୦୦ ବର୍ଷ ହୁଏ। ଅନ୍ୟ ୩୦ ବର୍ଷ ସପ୍ତର୍ଷି ବର୍ଷ ହୁଏ; ୯୦୦୦ ବର୍ଷ ମାନବ ମାପରେ ଗଣନା। ଅନ୍ୟ ୯୦ ବର୍ଷ ଧ୍ରୁବ ବର୍ଷ ଭାବରେ ଗଣନା କରାଯାଏ; ୩୬୦୦୦ ବର୍ଷ ମାନବ ମାପରେ ଗଣନା ହୁଏ। ଏହିପରି, ଦ୍ବିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ସମୟର ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଏକା ଏକା ଆନ୍ତର୍ଗତ ଭାବରେ ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ବ୍ୟାପି ଅଛି, ଯେଉଁଥିରେ ମହେଶ୍ୱର ନିତ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି।