ଏହି ଶୁଭ ସମୟରେ, ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ବିଦ୍ୱାନ୍ ବୃନ୍ଦ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଛନ୍ତି । ସେମାନେ ସୂତ ମୁନିଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ — “ହେ ପୁରାଣ ପାଠକମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ସୂତ, ତୁମେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱୈପାୟନ ବ୍ୟାସ ମୁନିଙ୍କୁ ସେବା କରି ପୁରାଣର ଅର୍ଥ ଜାଣିଛ । ତୁମେ ତାଙ୍କଠାରୁ ଲିଙ୍ଗର ମହିମା ଥିବା ଦିବ୍ୟ ପୁରାଣ ସଂଗ୍ରହ ଗ୍ରହଣ କରିଛ । ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରାଣ ସଂଗ୍ରହ ନାରଦ ମୁନିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମିଳିଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ରୁଦ୍ର ଦେବ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା, ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଅଛି ।” ନାରଦ ମୁନି, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକୁ ଯାଇ ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା କରିଛନ୍ତି । ସେ ବିଦ୍ୟାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁନି ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ । ସମସ୍ତେ ଭବ ଦେବଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରିଥିବାରୁ, ନାରଦ ମୁନି ମଧ୍ୟ ତାହାରେ ନିମଗ୍ନ । ଏହି ବିଦ୍ୱାନ୍ଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ, ସୂତ ମୁନି ଶୁଭ ପୁରାଣ କଥା କହିବାକୁ ଉଚିତ । ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଫଳଦାୟକ ଭାବରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି, ଏବଂ ସୂତ ମୁନି ଏହା ଜାଣିଛନ୍ତି । ଏହିପରି ଉପସ୍ଥିତିରେ, ସୂତ ମୁନି ଅନନ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଉଲ୍ଲସିତ ହେଲା । ତାପରେ, ସୂତ ମୁନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ନାରଦ ଏବଂ ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ନିବାସୀମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନପୂର୍ବକ ନମସ୍କାର କରି, ପୁରାଣ ଉଚ୍ଚାରଣ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ପ୍ରଥମେ, ସୂତ ମୁନି ମହାଦେବ, ବ୍ରହ୍ମା, ଜନାର୍ଦନ, ବ୍ୟାସ ମୁନିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଲିଙ୍ଗର ସ୍ମରଣ କଲେ । ସେ କହିଲେ — ଶବ୍ଦ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଶରୀର, ଏହି ଶବ୍ଦ ବ୍ରହ୍ମାନ୍କୁ ଉନ୍ମୋଚିତ କରେ; ଏହି ଅକ୍ଷର ତଥା ଅପ୍ରକାଶ ଚିହ୍ନିତ ହୋଇ ନିଜ ଅନେକ ରୂପରେ ବ୍ୟାପି ଅଛି । ‘ଅ’, ‘ଉ’, ‘ମ’ — ଏହି ତିନି ଅକ୍ଷର ଅସ୍ଥୂଳ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରୂପରେ ‘ଓଁ’ ରୂପେ ଉପସ୍ଥିତ; ଏହା ଋଗ୍ବେଦର ମୁଖ, ଯଜୁର୍ବେଦର କଣ୍ଠ, ଅଥର୍ବବେଦର ହୃଦୟ ରୂପରେ ଅଛି । ଏହା ସମଗ୍ର ବ୍ୟାପକ, ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା, ଜନ୍ମ ଓ ନାଶ ରହିତ । ତମୋଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଏହା କାଳରୁଦ୍ର ରୂପରେ, ରଜୋଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ରୂପରେ, ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ ରୂପରେ, ନିର୍ଗୁଣ ଅବସ୍ଥାରେ ମହେଶ୍ୱର ରୂପରେ ବ୍ୟାପି ଅଛି । ପ୍ରଧାନର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟାପି, ସାତ ଭାଗରେ, ପୁନଃ ସୋଳ ଭାଗରେ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଛବିଶ ଅଭିନବ ଭାବରେ ଅଜନ୍ମା ଅଛି । ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ନାଶ ପାଇଁ ଲିଙ୍ଗ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଏହି ଦେବତାକୁ ନମସ୍କାର କରି ଏବେ ଲିଙ୍ଗର ଶୁଭ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କହିବି । ଏହି ଉପକ୍ରମରେ, ଈଶାନଙ୍କର କଲ୍ପ ବିଷୟରେ ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମା ମହାତ୍ମା ଲିଙ୍ଗର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରାଣ ରଚନା କରିଥିଲେ । ଏହି ପୁସ୍ତକର ମାପ ଏକ ଶତ କୋଟି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥିଲା, ବ୍ୟାସ ମୁନି ଏହାକୁ ଚାରି ଲକ୍ଷ ଶ୍ଲୋକରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରି ସମସ୍ତ ଯୁଗ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ କରିଥିଲେ । ଏହି ପୁରାଣକୁ ଦଶ ଭାଗରେ ବିଭଜିତ କରାଯାଇଛି, ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଯୁଗରୁ ଡ୍ୱାପର ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗରେ, ଏକାଦଶ ଲିଙ୍ଗ ଆମେ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଶୁଣି ଶିଖାଇଛି । ଏଠାରେ ଏହି ପୁରାଣର ଏକାଦଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି, ତେଣୁ ମୁଁ ଏଠାରେ ଅପ୍ରସ୍ତୁତ ବିଷୟ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ କହିବି । କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱୈପାୟନ ବ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଚାରି ଲକ୍ଷ ଶ୍ଲୋକରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଏହି ପୁରାଣ, ଏଠାରେ ଲିଙ୍ଗର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏକାଦଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି । ପ୍ରଥମେ ମୂଳ ସୃଷ୍ଟି, ପରେ ଭୂତ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଉପସୃଷ୍ଟି, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଓ ତାହାର ଅଷ୍ଟ ଆବରଣ ଉତ୍ପତ୍ତି ଅଛି । ଶର୍ବ ଦେବ ଦ୍ୱାରା ରଜୋଗୁଣର ପ୍ରଭାବରେ ଅଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା, ତାଙ୍କ ରୂପ ବିଷ୍ଣୁ ଓ କାଳରୁଦ୍ର ଭାବେ, ଏବଂ ଜଳ ଉପରେ ଶୟନ କରିବା ଉପକ୍ରମ ଅଛି । ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି, ପୃଥିବୀକୁ ଉତ୍ତୋଳନ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନ ଓ ରାତି, ତାଙ୍କ ଆୟୁର ଗଣନା ବିବରଣୀ ଅଛି । ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୂଜା, ଯୁଗ ଓ କଲ୍ପ, ଦେବ ଓ ମାନବ ଆୟୁ, ଋଷିମାନଙ୍କ ଆୟୁ ଓ ନିଶ୍ଚିତ ଚକ୍ର ଦେଖାଯାଇଛି । ପିତୃମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଆଶ୍ରମୀମାନଙ୍କ ଧର୍ମ, ଜଗତର ଅବନତି ଓ ବୃଦ୍ଧି, ଦେବୀ ଶକ୍ତିର ଉଦୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଅଛି । ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୁଷ ସ୍ୱଭାବ, ବିରିଞ୍ଚିର ସୃଷ୍ଟି, ଯୁଗଳ ଉତ୍ପତ୍ତି, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅଷ୍ଟ ରୂପ ତାଙ୍କ ଅଶ୍ରୁପାତ ମଧ୍ୟରେ ବିବରଣା ଅଛି । ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବିବାଦ, ଲିଙ୍ଗର ପୁନଃ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଶିଳାଦାଙ୍କ ତପସ୍ୟା, ଭୃତ୍ରାରିଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି । ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିତ ଅନ୍ୟ ଏକଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନା, ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତିର ଦୁର୍ଲଭତା, ଶିଳାଦା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆଲୋଚନା, ଅର୍ଣ୍ଣବଜନ୍ମୀର ଉତ୍ପତ୍ତି ଦେଖାଯାଇଛି । ଭବଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ଶିକ୍ଷକ ଓ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ଶୁଭ ମିଳନ ତିଷ୍ୟ ମାସରେ, ବ୍ୟାସଙ୍କ ଅବତାର, ଏବଂ କଲ୍ପ ଓ ମନ୍ବନ୍ତର ଉପଖ୍ୟାନ ବିବରଣା ଅଛି । କଲ୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଲ୍ପର ସ୍ୱଭାବ, ଅନ୍ୟ ଉପଖ୍ୟାନର ଅନୁକ୍ରମ, ଏବଂ ବାରାହ କଲ୍ପରେ ହରିଙ୍କ ବରାହ ରୂପ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି । ମେଘବାହନ କଲ୍ପ ଉପଖ୍ୟାନ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ମହିମା, ଏବଂ ପୁନଃ ଧନୁଧାରୀ ଦେବତା ଦ୍ୱାରା ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲିଙ୍ଗର ଉଦ୍ଭବ ଦେଖାଯାଇଛି । ଲିଙ୍ଗର ପୂଜା, ସ୍ନାନ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ପବିତ୍ରତାର ଚିହ୍ନ, ବାରାଣସୀର ମହିମା ଓ ତୀର୍ଥ ବିବରଣୀ ଅଛି । ପୃଥିବୀରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ମନ୍ଦିର ସଂଖ୍ୟା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଗୃହ, ଏବଂ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଦିବ୍ୟ ତୀର୍ଥ ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି । ପୃଥିବୀରେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ପାତନ, ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶାପ, ଏବଂ ତାହାର ମୁକ୍ତି ବିବରଣୀ ଅଛି । କୈଲାସର ବିବରଣୀ, ପାଶୁପତ ଯୋଗ, ଚାରି ଯୁଗର ମାପ, ଯୁଗର ନୀତି ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥାପିତ । ସାନ୍ଧ୍ୟାର ଅଂଶର ମାପ, ଭବ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସାନ୍ଧ୍ୟା ଘଟଣା, ଶ୍ମଶାନରେ ଉପବାସ, ଚନ୍ଦ୍ରକଳାର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିବରଣୀ ଅଛି । ଶଙ୍କରଙ୍କ ବିବାହ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ, ଅତି ଦମ୍ପତି ସଂଯୋଗରେ ଜଗତର ଭୟ ଓ ବିନାଶ ବିବରଣୀ ଅଛି । ପୁରାତନ କାଳରେ ସତୀଙ୍କ ଦେବତା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉପରେ ଶାପ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୁକର ଉତ୍ସର୍ଗ, ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିବରଣୀ ଅଛି । ଗ୍ରହଣ ଓ ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ନାନର ଫଳ, ମନର ଚଞ୍ଚଳତା, ଦଧିଚି ଓ ଉପେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବିବାଦ ବିବରଣୀ ଅଛି ।