लिङ्गपुराणम्

अव्यक्तादिविशेषान्तं विश्वं तस्याः समुच्छ्रितम् विश्वधात्री त्वजाख्या च शैवी सा प्रकृतिः स्मृता

तिच्यापासून अव्यक्तापासून विशिष्टांपर्यंत हे विश्व निर्माण झाले. ती विश्वाची जननी आणि 'अजा' म्हणून ओळखली जाते; हीच शैवी प्रकृती म्हणून स्मरणात ठेवली जाते.

तामजां लोहितां शुक्लां कृष्णामेकां बहुप्रजाम् जनित्रीमनुशेते स्म जुषमाणः स्वरूपिणीम्

ती अजन्मा, लाल, पांढरी आणि काळी, अनेक जीवांची एकच आई आहे. स्वरूपात रमणारा तो तिच्याजवळ विसावला.

तामेवाजामजो ऽन्यस्तु भुक्तभोगां जहाति च अजा जनित्री जगतां साजेन समधिष्ठिता

दुसरा अजन्मा तिच्या सुखांचा अनुभव घेऊन निघून जातो; पण ही जगांची जननी अजा त्या अजासोबत स्थिर राहते.

प्रादुर्बभूव स महान् पुरुषाधिष्ठितस्य च अजाज्ञया प्रधानस्य सर्गकाले गुणैस् त्रिभिः

त्या अजाच्या आज्ञेने, सृष्टीच्या वेळी, तिच्यापासून गुणांनी युक्त असा महत् निर्माण झाला, जो पुरुषाच्या अधीन आहे.

सिसृक्षया चोद्यमानः प्रविश्याव्यक्तमव्ययम् व्यक्तसृष्टिं विकुरुते चात्मनाधिष्ठितो महान्

सृष्टीची इच्छा होऊन, महत् अव्यक्त आणि अविनाशी मध्ये प्रवेश करतो आणि स्वतःमध्ये स्थिर राहून व्यक्त सृष्टी निर्माण करतो.

महतस्तु तथा वृत्तिः संकल्पाध्यवसायिका महतस् त्रिगुणस् तस्माद् अहंकारो रजो ऽधिकः

महत् पासून संकल्प आणि निर्धाराची क्रिया निर्माण होते; आणि गुणांनी भरलेल्या महत् पासून, रजोगुण प्रधान अहंकार उत्पन्न होतो.

तेनैव चावृतः सम्यग् अहंकारस् तमो ऽधिकः महतो भूततन्मात्रं सर्गकृद्वै बभूव च

त्याच तामसिक अहंकाराने झाकले गेलेले, महत् पासून सूक्ष्म तत्त्वे निर्माण झाली, जी प्रत्यक्षात सृष्टीची कारणीभूत आहेत.

अहंकाराच्छब्दमात्रं तस्मादाकाशमव्ययम् सशब्दमावृणोत्पश्चाद् आकाशं शब्दकारणम्

अहंकारापासून शब्दरूप सूक्ष्म तत्त्व निर्माण झाले; त्यापासून अविनाशी आकाश निर्माण झाले. आकाशाने शब्दधर्म घेतला आणि तोच शब्दाचा कारण ठरला.

तन्मात्राद्भूतसर्गश् च द्विजास्त्वेवं प्रकीर्तितः स्पर्शमात्रं तथाकाशात् तस्माद्वायुर् महान्मुने

सूक्ष्म तत्त्वांपासून भूतांची सृष्टी झाली, हे द्विजांनो. आकाशापासून स्पर्शरूप सूक्ष्म तत्त्व, आणि त्यापासून वायू निर्माण झाला, हे महर्षे.

तस्माच्च रूपमात्रं तु ततो ऽग्निश्च रसस्ततः रसादापः शुभास्ताभ्यो गन्धमात्रं धरा ततः

त्यापासून रूपरूप सूक्ष्म तत्त्व, मग अग्नी; चवीपासून शुभ जल, आणि त्यापासून गंधरूप सूक्ष्म तत्त्व, मग पृथ्वी निर्माण झाली.

आवृणोद्धि तथाकाशं स्पर्शमात्रं द्विजोत्तमाः आवृणोद्रूपमात्रं तु वायुर्वाति क्रियात्मकः

हे श्रेष्ठ द्विजांनो, आकाशाने स्पर्शरूप सूक्ष्म तत्त्व झाकले; वायू, जो क्रियाशील आहे, त्याने रूपरूप सूक्ष्म तत्त्व झाकले.

आवृणोद्रसमात्रं वै देवः साक्षाद्विभावसुः आवृण्वाना गन्धमात्रम् आपः सर्वरसात्मिकाः

देव अग्नीने प्रत्यक्ष चवरूप सूक्ष्म तत्त्व झाकले; सर्व चवींनी युक्त असलेल्या जलाने गंधरूप सूक्ष्म तत्त्व झाकले.

क्ष्मा सा पञ्चगुणा तस्माद् एकोना रससम्भवाः त्रिगुणो भगवान्वह्निर् द्विगुणः स्पर्शसम्भवः

म्हणून पृथ्वी पाच गुणांनी युक्त आहे आणि तिच्यापासून कमी चवीची पदार्थ निर्माण होतात; भगवंत अग्नी तिन्ही गुणांनी युक्त आहे आणि स्पर्शातून उत्पन्न झालेला वायू दोन गुणांचा आहे.

अवकाशस्ततो देव एकमात्रस्तु निष्कलः तन्मात्राद्भूतसर्गश् च विज्ञेयश् च परस्परम्

मग, अवकाश हा एकच गुण असलेला, अखंड देव आहे; सूक्ष्म तत्त्वांपासून भूतांची सृष्टी परस्पर जोडलेली आहे, हे समजावे.

वैकारिकः सात्त्विको वै युगपत्सम्प्रवर्तते सर्गस् तथाप्यहंकाराद् एवमत्र प्रकीर्तितः

वैकारिक, जो सत्त्वगुणी आहे, तो एकाच वेळी प्रकट होतो; अशा प्रकारे अहंकारापासून सृष्टी कशी होते, ते येथे सांगितले आहे.

पञ्च बुद्धीन्द्रियाण्यस्य पञ्च कर्मेन्द्रियाणि तु शब्दादीनामवाप्त्यर्थं मनश्चैवोभयात्मकम्

त्यापासून पाच ज्ञानेंद्रिये, पाच कर्मेंद्रिये आणि दोन्ही गुण असलेले मन निर्माण झाले, जे शब्दादींचे ग्रहण करण्यासाठी आहे.

महदादिविशेषान्ता ह्य् अण्डमुत्पादयन्ति च जलबुद्बुदवत्तस्माद् अवतीर्णः पितामहः

महत् पासून विशिष्ट तत्त्वांपर्यंत, ते अंड निर्माण करतात; त्यातून, जणू जलातील फुग्यासारखा, पितामह प्रकट झाला.

स एव भगवान् रुद्रो विष्णुर्विश्वगतः प्रभुः तस्मिन्नण्डे त्विमे लोका अन्तर्विश्वमिदं जगत्

तोच भगवान रुद्र म्हणजे विष्णू, जो सर्व विश्वात व्यापून आहे. त्या अंडामध्ये हे सर्व लोक आणि हे संपूर्ण जग आहे.

अण्डं दशगुणेनैव वारिणा प्रावृतं बहिः आपो दशगुणेनैव तद्बाह्यस्तेजसा वृताः

ते अंड बाहेरून त्याच्या दहा पट पाण्याने वेढलेले आहे; आणि त्या पाण्यालाही त्याच्या दहा पट तेजाने म्हणजे अग्नीने वेढले आहे.

तेजो दशगुणेनैव बाह्यतो वायुना वृतम् वायुर्दशगुणेनैव बाह्यतो नभसा वृतः

ते तेजस सुद्धा त्याच्या दहा पट वायूने बाहेरून वेढले आहे; आणि तो वायू सुद्धा त्याच्या दहा पट आकाशाने वेढलेला आहे.

आकाशेनावृतो वायुर् अहंकारेण शब्दजः महता शब्दहेतुर्वै प्रधानेनावृतः स्वयम्

वायूला आकाशाने वेढले आहे, आणि शब्द हा अहंकारातून उत्पन्न होतो; जो महत्त्वाचा तत्त्व आहे, तोच शब्दाचा कारण आहे, आणि तो स्वतः प्रधान म्हणजे मूळ प्रकृतीने वेढलेला आहे.

सप्ताण्डावरणान्याहुस् तस्यात्मा कमलासनः कोटिकोटियुतान्यत्र चाण्डानि कथितानि तु

त्या अंडाला सात आवरणे आहेत असे सांगितले जाते; त्याचा आत्मा म्हणजे कमलावर बसलेला ब्रह्मा आहे, आणि येथे कोट्यवधी अशी अंडी आहेत असे म्हटले आहे.

तत्रतत्र चतुर्वक्त्रा ब्रह्माणो हरयो भवाः सृष्टाः प्रधानेन तदा लब्ध्वा शम्भोस्तु संनिधिम्

त्या प्रत्येक अंडामध्ये चार मुख असलेले ब्रह्मा, विष्णू आणि भव हे मूळ प्रकृतीने निर्माण होतात, आणि त्यानंतर शंभूच्या सान्निध्यात येतात.

लयश्चैव तथान्योन्यम् आन्द्यन्तम् इति कीर्तितम् सर्गस्य प्रतिसर्गस्य स्थितेः कर्ता महेश्वरः

अशा प्रकारे एकमेकांचे निर्माण आणि संहार अंडाच्या शेवटापर्यंत घडतात असे सांगितले आहे; सृष्टी, स्थिती आणि संहार यांचा कर्ता महेश्वर आहे.

सर्गे च रजसा युक्तः सत्त्वस्थः प्रतिपालने प्रतिसर्गे तमोद्रिक्तः स एव त्रिविधः क्रमात्

सृष्टीमध्ये तो रजोगुणयुक्त असतो; स्थितीमध्ये सत्त्वगुणात स्थिर असतो; आणि संहाराच्या वेळी तो तमोगुणाने भरलेला असतो—अशा प्रकारे तो तीन प्रकारे कार्य करतो.

आदिकर्ता च भूतानां संहर्ता परिपालकः तस्मान्महेश्वरो देवो ब्रह्मणो ऽधिपतिः शिवः

तोच सर्व भूतांचा आदिकर्ता, संहार करणारा आणि पालन करणारा आहे; म्हणून महेश्वर, शिव, हा ब्रह्माचा देखील अधिपती आहे.

सदाशिवो भवो विष्णुर् ब्रह्मा सर्वात्मको यतः एकदण्डे तथा लोका इमे कर्ता पितामहः

सदाशिव, भव, विष्णू आणि ब्रह्मा हे सर्व त्याचेच सर्वव्यापी रूप आहेत; प्रत्येक अंडामध्ये हे लोक ब्रह्मदेवाने निर्माण केले आहेत.

प्राकृतः कथितस्त्वेष पुरुषाधिष्ठितो मया सर्गश् चाबुद्धिपूर्वस्तु द्विजाः प्राथमिकः शुभः

हीच सृष्टी मी सांगितल्याप्रमाणे पुरुषाच्या अधीन असलेली नैसर्गिक सृष्टी आहे; आणि ही पहिली, शुभ सृष्टी, हे द्विजांनो, विचार न करता आपोआप निर्माण होते.

अथ प्राथमिकस्येह यः कालस्तदहः स्मृतम् सर्गस्य तादृशी रात्रिः प्राकृतस्य समासतः

या प्राथमिक सृष्टीचा काळ 'दिवस' म्हणून ओळखला जातो; आणि सृष्टीची रात्र म्हणजेच संक्षिप्तपणे प्राकृत संहाराची रात्र आहे.