लिङ्गपुराणम्

कदाचित् क्षीरम् अल्पं च पीतवान् मातुलाश्रमे ईर्ष्यया मातुलसुतो ह्य् अपिबत् क्षीरम् उत्तमम्

एकदा त्याने मामाच्या आश्रमात थोडं दूध प्यायलं. हे पाहून त्याचा चुलत भाऊ मत्सरानं उत्तम दूध प्यायला.

पीत्वा स्थितं यथाकामं दृष्ट्वा प्रोवाच मातरम् मातर्मातर्महाभागे मम देहि तपस्विनि

आपण हवं तितकं दूध प्यायल्यानंतर, त्याने आईकडे पाहून म्हणाला, 'आई, भाग्यवती आई, मला दूध दे.'

गव्यं क्षीरम् अतिस्वादु नाल्पमुष्णं नमाम्यहम् उपलालितैवं पुत्रेण पुत्रम् आलिङ्ग्य सादरम्

'गायीचं दूध फार गोड असतं, अगदी गरमही नसतं. मी तुला वंदन करतो.' असं म्हणून मुलाच्या प्रेमळ शब्दांनी आईने त्याला आपुलकीनं मिठी मारली.

दुःखिता विललापार्ता स्मृत्वा नैर्धन्यमात्मनः स्मृत्वा स्मृत्वा पुनः क्षीरम् उपमन्युरपि द्विजाः देहि देहीति तामाह रोदमानो महाद्युतिः

आपल्या दारिद्र्याची आठवण येऊन ती आई दुःखी होऊन रडू लागली. तिला सारखं दूध आठवत राहिलं. उपमन्यूही, द्विजांनो, रडत रडत 'मला दे, मला दे' असं म्हणू लागला.

उञ्छवृत्त्यार्जितान् बीजान् स्वयं पिष्ट्वा च सा तदा बीजपिष्टं तदालोड्य तोयेन कलभाषिणी

ती आई उंचवट्याने मिळवलेली धान्ये स्वतः दळून, ते पीठ पाण्यात कालवून, हळुवारपणे बोलू लागली.

ऐह्येहि मम पुत्रेति सामपूर्वं ततः सुतम् आलिङ्ग्यादाय दुःखार्ता प्रददौ कृत्रिमं पयः

'इकडे ये, माझ्या मुला,' असं गोड शब्दांत बोलून, तिने दुःखी मुलाला जवळ घेतलं आणि ते बनावट दूध दिलं.

पीत्वा च कृत्रिमं क्षीरं मात्रा दत्तं द्विजोत्तमाः नैतत्क्षीरमिति प्राह मातरं चातिविह्वलः

आईने दिलेलं बनावट दूध प्यायल्यानंतर, द्विजश्रेष्ठांनो, उपमन्यू खूपच व्याकुळ होऊन आईला म्हणाला, 'हे दूध नाही.'

दुःखिता सा तदा प्राह सम्प्रेक्ष्याघ्राय मूर्धनि संमार्ज्य नेत्रे पुत्रस्य कराभ्यां कमलायते

तेव्हा ती आई दुःखी मनाने त्याच्याकडे पाहून, त्याचं डोकं हुंगून, दोन्ही हातांनी मुलाच्या कमळासारख्या डोळ्यांवरून हलकेच हात फिरवून बोलू लागली.

तटिनी रत्नपूर्णास्ते स्वर्गपातालगोचराः भाग्यहीना न पश्यन्ति भक्तिहीनाश् च ये शिवे

स्वर्गात आणि पाताळात रत्नांनी भरलेल्या नद्या आहेत; पण ज्यांचं नशीब नाही, ज्यांना शिवभक्ती नाही, त्यांना त्या दिसत नाहीत.

राज्यं स्वर्गं च मोक्षं च भोजनं क्षीरसंभवम् न लभन्ते प्रियाण्येषां नो तुष्यति सदा भवः

राज्य, स्वर्ग, मोक्ष आणि दूधापासून मिळणारे अन्न—हे प्रिय काहीच त्यांना मिळत नाही, कारण शिव नेहमी त्यांच्यावर प्रसन्न राहत नाही.

भवप्रसादजं सर्वं नान्यदेवप्रसादजम् अन्यदेवेषु निरता दुःखार्ता विभ्रमन्ति च

सर्व काही शिवाच्या कृपेने मिळतं, दुसऱ्या कोणत्याही देवाच्या कृपेने नाही. जे इतर देवांची उपासना करतात, ते दुःखात भरकटत राहतात.

क्षीरं तत्र कुतो ऽस्माकं महादेवो न पूजितः पूर्वजन्मनि यद्दत्तं शिवमुद्यम्य वै सुत

इथे आपल्याला दूध कुठून मिळणार, जेव्हा महादेवाची पूजा केली नाही? मागच्या जन्मी जे मिळालं, ते फक्त शिवाची पूजा केल्यावरच मिळतं, मुला.

तदेव लभ्यं नान्यत्तु विष्णुमुद्यम्य वा प्रभुम् निशम्य वचनं मातुर् उपमन्युर्महाद्युतिः

तेच मिळतं, दुसरं काही मिळत नाही, अगदी विष्णूचीही पूजा केली तरी. आईचं हे बोलणं ऐकून, तेजस्वी उपमन्यू—

बालो ऽपि मातरं प्राह प्रणिपत्य तपस्विनीम् त्यज शोकं महाभागे महादेवो ऽस्ति चेत्क्वचित्

लहान असूनही, त्याने आपल्या तपस्विनी आईला वंदन करून म्हटलं, 'आई, दुःख सोड. महादेव कुठेतरी आहेच.'

चिराद्वा ह्यचिराद्वापि क्षीरोदं साधयाम्यहम् तां प्रणम्यैवमुक्त्वा स तपः कर्तुं प्रचक्रमे

'उशिरा का लवकर, मी दूधाचा समुद्र मिळवीनच.' असं म्हणत, तिला वंदन करून तो तप करायला लागला.

तमाह माता सुशुभं कुर्विति सुतरां सुतम् अनुज्ञातस्तया तत्र तपस्तेपे सुदुस्तरम्

आईने त्याला, 'शुभ कर्म कर,' असं सांगितलं आणि विशेषतः त्याला परवानगी दिली. तिच्या संमतीने त्याने तिथे कठोर तप सुरू केलं.

हिमवत्पर्वतं प्राप्य वायुभक्षः समाहितः तपसा तस्य विप्रस्य विधूपितमभूज्जगत्

तो हिमालय पर्वतावर पोहोचला, वायूवर उपाशी राहिला, मन एकाग्र केलं. त्याच्या तपामुळे त्या ब्राह्मणाने साऱ्या जगाला हादरवून टाकलं.

प्रणम्याहुस्तु तत्सर्वे हरये देवसत्तमाः श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं भगवान्पुरुषोत्तमः

सर्व देवश्रेष्ठांनी हरिला वंदन करून आपली विनंती सांगितली; त्यांची ती वाणी ऐकून, परमेश्वर श्रीविष्णूने—

किमिदं त्विति संचिन्त्य ज्ञात्वा तत्कारणं च सः जगाम मन्दरं तूर्णं महेश्वरदिदृक्षया

'हे काय आहे?' असे मनात विचार करून आणि त्याचे कारण समजून, तो महेश्वराचे दर्शन घेण्यासाठी पटकन मंदार पर्वताकडे गेला.

दृष्ट्वा देवं प्रणम्यैवं प्रोवाचेदं कृताञ्जलिः भगवन् ब्राह्मणः कश्चिद् उपमन्युरितिश्रुतः

देवाचे दर्शन घेऊन, त्याला वंदन करून, हात जोडून तो म्हणाला—'भगवन्, उपमन्यू नावाचा एक ब्राह्मण आहे, असे ऐकले आहे.'

क्षीरार्थमदहत्सर्वं तपसा तं निवारय एतस्मिन्नन्तरे देवः पिनाकी परमेश्वरः शक्ररूपं समास्थाय गन्तुं चक्रे मतिं तदा

'त्याने दूध मिळवण्यासाठी सर्व काही दिले आहे; त्याच्या या तपाला तू थांबव.' एवढ्यात, पिनाकधारी परमेश्वराने इंद्राचे रूप धारण करून जाण्याचा निर्धार केला.

अथ जगाम मुनेस्तु तपोवनं गजवरेण सितेन सदाशिवः सह सुरासुरसिद्धमहोरगैर् अमरराजतनुं स्वयमास्थितः

मग सदाशिव, देव, असुर, सिद्ध आणि महापाताळसर्पांसह, अमरराजाचा देह धारण करून, शुभ्र गजावर बसून, त्या ऋषीच्या तपोवनात गेला.

वामेन शच्या सहितं सुरेन्द्रं करेण चान्येन सितातपत्रम्

त्याच्या डाव्या बाजूला शची होती आणि दुसऱ्या हातात पांढरा छत्र धरले होते,

रराज भगवान् सोमः शक्ररूपी सदाशिवः सितातपत्रेण यथा चन्द्रबिंबेन मन्दरः

पांढऱ्या छत्रामुळे, शक्ररूप धारण केलेला सदाशिव, जणू काही मंदार पर्वतावर चंद्राची कळा शोभून दिसते तसा तेजस्वी दिसत होता.

आस्थायैवं हि शक्रस्य स्वरूपं परमेश्वरः जगामानुग्रहं कर्तुम् उपमन्योस् तदाश्रमम्

अशा प्रकारे शक्राचेच रूप धारण करून, परमेश्वर उपमन्यूच्या आश्रमात त्याच्यावर कृपा करण्यासाठी गेला.

तं दृष्ट्वा परमेशानं शक्ररूपधरं शिवम् प्रणम्य शिरसा प्राह मुनिर्मुनिवराः स्वयम्

शक्ररूप धारण केलेला परमेश्वर शिवाला पाहून, तो श्रेष्ठ ऋषी स्वतः शिर वाकवून वंदन करून म्हणाला—

पावितश्चाश्रमश्चायं मम देवेश्वरः स्वयम् प्राप्तः शक्रो जगन्नाथो भगवान्भानुना प्रभुः

'माझा हा आश्रम पावन झाला, कारण देवांचा स्वामी स्वतः येथे आले; शक्र, जगाचा अधिपती, तेजस्वी, भगवंत येथे आले.'

एवमुक्त्वा स्थितं वीक्ष्य कृताञ्जलिपुटं द्विजम् प्राह गंभीरया वाचा शक्ररूपधरो हरः

असे म्हणून, हात जोडून उभ्या असलेल्या त्या ब्राह्मणाकडे पाहून, शक्ररूप धारण केलेल्या हराने गंभीर स्वरात त्याला विचारले—

तुष्टो ऽस्मि ते वरं ब्रूहि तपसानेन सुव्रत ददामि चेप्सितान् सर्वान् धौम्याग्रज महामते

'मी तुझ्यावर तृप्त आहे; वर माग. या तुझ्या तपामुळे, हे धौम्याचे मोठे भाऊ, मी तुला हवे ते सर्व देईन.'