लिङ्गपुराणम्

क्वचित् क्वचिद् गन्धकदम्बकैर् मृगैर् विलूनदर्भाङ्कुरपुष्पसंचयम् प्रफुल्लनानाविधचारुपङ्कजैः सरस्तडागैरुपशोभितं क्वचित्

कुठे कुठे गंधक व कदंब या हरणांच्या कळपांनी, गवताच्या कोंब व फुलांचे गुच्छ विखुरले, तर कुठे कुठे तलाव व सरोवरे विविध रंगांच्या फुललेल्या कमळांनी शोभून दिसत होती.

विटपनिचयलीनं नीलकण्ठाभिरामं मदमुदितविहङ्गं प्राप्तनादाभिरामम् कुसुमिततरुशाखालीनमत्तद्विरेफं नवकिसलयशोभाशोभितं प्रांशुशाखम्

घनदाट झाडांनी भरलेले, निळ्या गळ्याच्या मोरांनी मनमोहक, आनंदी पक्ष्यांच्या गोड आवाजांनी गूंजणारे, फुललेल्या फांद्यांवर मत्त भुंगे गुंजारव करत असलेले, ताज्या कळ्यांनी सजलेले आणि उंचच उंच फांद्यांनी शोभलेले असे ते सुंदर वन होते.

क्वचिद्विलासालसगामिनीभिर् निषेवितं किंपुरुषाङ्गनाभिः

कुठे कुठे तर खेळकर आणि देखण्या किंपुरुषांच्या स्त्रिया त्या ठिकाणी वावरत असत.

पारावतध्वनिविकूजितचारुशृङ्गैर् अभ्रङ्कषैः सितमनोहरचारुरूपैः आकीर्णपुष्पनिकरप्रविभक्तहंसैर् विभ्राजितं त्रिदशदिव्यकुलैरनेकैः

त्या डोंगरांच्या सुंदर शिखरांवर कबुतरांच्या गोड गूंजनाचा नाद घुमत होता, पांढऱ्या ढगांसारख्या मोहक रूपांनी ते शोभून गेले होते, फुलांच्या राशींमध्ये विहरणाऱ्या हंसांच्या थव्यांनी आणि अनेक देवांच्या दिव्य लोकांनी ते ठिकाण उजळून निघाले होते.

फुल्लोत्पलांबुजवितानसहस्रयुक्तं तोयाशयैः समनुशोभितदेवमार्गम् मार्गान्तराकलितपुष्पविचित्रपङ्क्तिसम्बद्धगुल्मविटपैर् विविधैरुपेतम्

हजारो फुललेल्या कमळांनी आणि पाणबिंदूनी सजलेले, पाण्याच्या तलावांनी देवांचे मार्ग सुंदर केलेले, आणि वाटेच्या कडेला रंगीबेरंगी फुलांच्या रांगा असलेल्या विविध झुडुपांनी व झाडांनी भरलेले असे ते वन होते.

तुङ्गाग्रैर् नीलपुष्पस्तबकभरनतप्रांशुशाखैर् अशोकैर् दोलाप्रान्तान्तनीलश्रुतिसुखजनकैर् भासितान्तं मनोज्ञैः रात्रौ चन्द्रस्य भासा कुसुमिततिलकैरेकतां सम्प्रयातं छायासुप्तप्रबुद्धस्थितहरिणकुलालुप्तदूर्वाङ्कुराग्रम्

उंच फांद्या निळ्या फुलांच्या घोसांनी वाकलेल्या अशोकाच्या झाडांनी ते ठिकाण शोभून गेले होते, झुलणाऱ्या काळ्या टोकांनी आनंद देणारे, रात्री चंद्रप्रकाशात फुललेल्या तिलकाच्या झाडांमध्ये मिसळलेले, सावलीत झोपलेली हरणांची कळप जागी होऊन कोवळ्या गवताची पाती कुरतडत होती.

हंसानां पक्षवातप्रचलितकमलस्वच्छविस्तीर्णतोयं तोयानां तीरजातप्रचकितकदलीचाटुनृत्यन्मयूरम् मायूरैः पक्षचन्द्रैः क्वचिदवनिगतै रञ्जितक्ष्माप्रदेशं देशे देशे विलीनप्रमुदितविलसन्मत्तहारीतवृन्दम्

हंसांच्या पंखांनी उठलेले स्वच्छ आणि विस्तीर्ण पाणी, काठावर तरुण केळीचे झाडे आणि त्यात नाचणारे मोर, त्यांच्या पिसांच्या चंद्रासारख्या रंगांनी पृथ्वी रंगवलेली, तर कुठे कुठे आनंदी आणि मस्त हरित पक्ष्यांची थवे लपून गेली होती.

सारङ्गैः क्वचिदुपशोभितप्रदेशं प्रच्छन्नं कुसुमचयैः क्वचिद्विचित्रैः हृष्टाभिः क्वचिदपि किन्नराङ्गनाभिर् वीणाभिः सुमधुरगीतनृत्तकण्ठम्

कुठे कुठे हरिणांनी प्रदेश सुंदर झाला होता, तर कुठे फुलांच्या राशींनी झाकलेले, आणि कुठे कुठे आनंदी किंनर स्त्रिया वीणेवर मधुर गाणी गाऊन नाचत होत्या.

संसृष्टैः क्वचिदुपलिप्तकीर्णपुष्पैर् आवासैः परिवृतपादपं मुनीनाम् आ मूलात् फलनिचितैः क्वचिद्विशालैर् उत्तुङ्गैः पनसमहीरुहैरुपेतम्

कुठे कुठे ऋषींच्या आश्रमाभोवती झाडे उभी होती, त्यांच्या मुळाशी फळांचे ढीग लागलेले, आणि सर्वत्र मिसळलेल्या फुलांनी जमिन झाकलेली, उंच पनस आणि महुआच्या झाडांनी ते ठिकाण भरलेले होते.

रम्यं प्रियङ्गुतरुमञ्जरिसक्तभृङ्गं भृङ्गावलीकवलिताम्रकदम्बपुष्पम्

प्रियंगुच्या झाडांच्या मंजऱ्यांवर भुंगे चिकटलेले, आणि आंबा व कदंबाच्या फुलांभोवती भुंग्यांची गर्दी जमली होती, त्यामुळे ते ठिकाण सुंदर दिसत होते.

पुष्पोत्करानिलविघूर्णितवारिरम्यं रम्यद्विरेफविनिपातितमञ्जुगुल्मम् गुल्मान्तरप्रसभभीतमृगीसमूहं वातेरितं तनुभृतामपवर्गदातृ

फुलांच्या राशींच्या वाऱ्याने पाणी डोलत होते, रम्य झुडुपांमध्ये मत्त भुंगे पडत होते, आणि त्या झुडुपांमध्ये वाऱ्याने घाबरलेली हरणांची कळप पळत होती.

चन्द्रांशुजालशबलैस् तिलकैर् मनोज्ञैः सिन्दूरकुङ्कुमकुसुम्भनिभैर् अशोकैः चामीकरद्युतिसमैरथ कर्णिकारैः पुष्पोत्करैरुपचितं सुविशालशाखैः

चंद्राच्या किरणांनी डागाळलेल्या सुंदर तिलकाच्या झाडांनी, सिंदूर, कुंकू आणि कुसुंभासारख्या रंगाच्या अशोकाच्या झाडांनी, सोनेरी चमक असलेल्या कर्णिकराच्या झाडांनी, फुलांच्या राशी आणि मोठ्या फांद्या यांनी ते ठिकाण सजले होते.

क्वचिदञ्जनचूर्णाभैः क्वचिद् विद्रुमसन्निभैः क्वचित्काञ्चनसंकाशैः पुष्पैर् आचितभूतलम्

कुठे कुठे जमिनीवर काळ्या अंजनासारखी, कुठे प्रवाळासारखी, तर कुठे सोन्यासारखी फुले पडली होती.

पुन्नागेषु द्विजशतविरुतं रक्ताशोकस्तबकभरनतम् रम्योपान्तक्लमहारभवनं फुल्लाब्जेषु भ्रमरविलसितम्

पुन्नागाच्या झाडांमध्ये पक्ष्यांच्या शेकडो किलबिलाटाने गूंजणारे, लाल अशोकाच्या फांद्या फुलांनी झुकलेल्या, आणि रम्य बगिच्यांमध्ये फुललेल्या कमळांमध्ये भुंगे खेळत होते.

सकलभुवनभर्ता लोकनाथस्तदानीं तुहिनशिखरपुत्र्या सार्धमिष्टैर्गणेशैः विविधतरुविशालं मत्तहृष्टान्नपुष्टैर् उपवनम् अतिरम्यं दर्शयामास देव्याः

त्या वेळी सर्व जगाचा स्वामी, हिमालयकन्या आणि प्रिय गणेशांसह, देवीला विविध झाडांनी भरलेले, मस्त आणि पोषक प्राण्यांनी गजबजलेले अतिशय रम्य उपवन दाखवले.

पुष्पैर्वन्यैः शुभशुभतमैः कल्पितैर्दिव्यभूषैर् देवीं दिव्यामुपवनगतां भूषयामास शर्वः सा चाप्येनं तुहिनगिरिसुता शङ्करं देवदेवं पुष्पैर्दिव्यैः शुभतरतमैर् भूषयामास भक्त्या

वनातील शुभ आणि अतिशुभ फुलांनी बनवलेल्या दिव्य दागिन्यांनी शंकराने उपवनात आलेल्या देवीला सजवले; आणि हिमालयकन्येने देखील भक्तीभावाने, उत्तम दिव्य फुलांनी देवाधिदेव शंकराला सजवले.

सम्पूज्य पूज्यं त्रिदशेश्वराणां सम्प्रेक्ष्य चोद्यानम् अतीव रम्यम् गणेश्वरैर् नन्दिमुखैश् च सार्धम् उवाच देवं प्रणिपत्य देवी

ती देवी, सर्व देवतांच्या पूज्याला पूजून, अतिशय सुंदर बगिच्याकडे पाहून, गणेश आणि नंदीमुखांसह देवापुढे वाकून म्हणाली.

उद्यानं दर्शितं देव प्रभया परया युतम् क्षेत्रस्य च गुणान्सर्वान् पुनर्मे वक्तुमर्हसि

देवा, तू मला या बगिच्याचे परम तेजाने उजळलेले रूप दाखवले; आता या क्षेत्राचे सर्व गुण पुन्हा मला सांग.

अस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यम् अविमुक्तस्य सर्वथा वक्तुमर्हसि देवेश देवदेव वृषध्वज

देवतांचा स्वामी, देवाधिदेव, वृषध्वज, या अविमुक्त क्षेत्राचे महात्म्य तू मला पूर्णपणे सांग.

देव्यास्तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवो वरप्रभुः आघ्राय वदनाम्भोजं तदाह गिरिजां हसन्

देवीचे ते शब्द ऐकून, वर देणारा देवांचा देव तिच्या कमळासारख्या मुखाचा सुगंध घेतो आणि हसत हसत गिरिजेला म्हणतो.

इदं गुह्यतमं क्षेत्रं सदा वाराणसी मम सर्वेषामेव जन्तूनां हेतुर्मोक्षस्य सर्वदा

ही माझी सर्वात गुप्त व महत्त्वाची भूमी म्हणजे वाराणसी, जी सर्व जीवांना मुक्ती देणारी आहे.

अस्मिन्सिद्धाः सदा देवि मदीयं व्रतमास्थिताः नानालिङ्गधरा नित्यं मम लोकाभिकाङ्क्षिणः

इथे, देवी, जे माझ्या व्रतात नेहमी स्थिर राहतात, वेगवेगळ्या लिंगांची पूजा करतात आणि माझ्या लोकांची इच्छा धरतात, असे सिद्ध लोक वास करतात.

अभ्यस्यन्ति परं योगं युक्तात्मानो जितेन्द्रियाः नानावृक्षसमाकीर्णे नानाविहगशोभिते

हे लोक इथेच, अनेक झाडांनी वेढलेल्या आणि विविध पक्ष्यांनी शोभलेल्या ठिकाणी, मन एकाग्र करून, इंद्रियांवर विजय मिळवून, श्रेष्ठ योगाचा सराव करतात.

कमलोत्पलपुष्पाढ्यैः सरोभिः समलंकृते अप्सरोगणगन्धर्वैः सदा संसेविते शुभे

कमळ आणि निलकमळांनी भरलेल्या सरोवरांनी सजलेली, आणि अप्सरा व गंधर्वांच्या सेवेमुळे नेहमीच पावन झालेली ही पुण्यभूमी शोभून दिसते.

रोचते मे सदा वासो येन कार्येण तच्छृणु मन्मना मम भक्तश् च मयि नित्यार्पितक्रियः

मला इथे राहायला नेहमीच आवडते; त्याचे कारण ऐक, माझे मन इथेच आहे आणि माझा भक्त नेहमी आपली सर्व कर्मे मला अर्पण करतो.

यथा मोक्षमवाप्नोति अन्यत्र न तथा क्वचित् कामं ह्यत्र मृतो देवि जन्तुर्मोक्षाय कल्पते

देवी, इथे जशी मुक्ती मिळते तशी दुसरीकडे कुठेच मिळत नाही; इथे जर कोणी इच्छा करूनही मेला, तरी त्याला मुक्ती मिळते.

एतन्मम पुरं दिव्यं गुह्याद्गुह्यतमं महत् ब्रह्मादयो विजानन्ति ये च सिद्धा मुमुक्षवः

ही माझी दिव्य नगरी, सर्वात गुप्त आणि महान आहे; ब्रह्मा व इतर देव, तसेच सिद्ध आणि मुक्तीची इच्छा असणारे लोक याला ओळखतात.

अतः परमिदं क्षेत्रं परा चेयं गतिर्मम विमुक्तं न मया यस्मान् मोक्ष्यते वा कदाचन

म्हणूनच ही भूमी श्रेष्ठ आहे आणि हीच माझी सर्वोच्च प्राप्ती; तिला अविमुक्त म्हणतात, कारण मी कधीच तिला सोडत नाही किंवा त्यातून मुक्त करत नाही.

मम क्षेत्रमिदं तस्माद् अविमुक्तमिति स्मृतम् नैमिषे च कुरुक्षेत्रे गङ्गाद्वारे च पुष्करे

म्हणूनच ही माझी भूमी 'अविमुक्त' म्हणून ओळखली जाते; नैमिष, कुरुक्षेत्र, गंगाद्वार किंवा पुष्कर याठिकाणी नाही—