लिङ्गपुराणम्

नेत्रे च दक्षिणे वामे सोमं हृदि विभुं द्विजाः आजानु पृथिवीतत्त्वम् आनाभेर् वारिमण्डलम्

उजव्या आणि डाव्या डोळ्यात सोम आहे; हृदयात सर्वव्यापी देव, द्विजांनो. गुडघ्यांपासून पृथ्वी तत्त्व, आणि नाभीपासून जलमंडल आहे.

आकण्ठं वह्नितत्त्वं स्याल् ललाटान्तं द्विजोत्तमाः वायव्यं वै ललाटाद्यं व्योमाख्यं वा शिखाग्रकम्

कंठापर्यंत अग्नी तत्त्व असते, द्विजश्रेष्ठांनो; कपाळापासून पुढे वायु तत्त्व; आणि कपाळाच्या सुरुवातीपासून केसांच्या टोकापर्यंत आकाश तत्त्व असते.

हंसाख्यं च ततो ब्रह्म व्योम्नश्चोर्ध्वं ततः परम् व्योमाख्यो व्योममध्यस्थो ह्य् अयं प्राथमिकः स्मरेत्

त्यापुढे हंस नावाचे ब्रह्म आहे; आकाशाच्या वर अजूनही पुढे. जो आकाशरूप आहे, आकाशाच्या मध्यभागी स्थित आहे, त्याला मुख्य समजावे.

न जीवः प्रकृतिः सत्त्वं रजश्चाथ तमः पुनः महांस्तथाभिमानश् च तन्मात्राणीन्द्रियाणि च

जीव हा निसर्ग नाही, तो सत्त्व, रज किंवा तम नाही; तो महत्त्व, अहंकार, सूक्ष्म तत्त्वे किंवा इंद्रियेही नाही.

व्योमादीनि च भूतानि नैवेह परमार्थतः व्याप्य तिष्ठद्यतो विश्वं स्थाणुरित्यभिधीयते

आकाशादी पंचमहाभूतसुद्धा खऱ्या अर्थाने जीव नाहीत; कारण तो सर्वत्र व्यापून राहतो, म्हणून त्याला अचल असे म्हणतात.

उदेति सूर्यो भीतश् च पवते वात एव च द्योतते चन्द्रमा वह्निर् ज्वलत्यापो वहन्ति च

सूर्य उगवतो, वारा भीतीने वाहतो, चंद्र व अग्नी तेजस्वी होतात, पाणी वाहते—हे सर्व त्याच्या आज्ञेने घडते.

दधाति भूमिराकाशम् अवकाशं ददाति च तदाज्ञया ततं सर्वं तस्माद्वै चिन्तयेद्द्विजाः

पृथ्वी आधार देते, आकाश जागा उपलब्ध करून देतो; त्याच्या आज्ञेने सर्व काही व्यापलेले आहे—म्हणून, द्विजांनो, असेच चिंतन करा.

तेनैवाधिष्ठितं तस्माद् एतत्सर्वं द्विजोत्तमाः सर्वरूपमयः शर्व इति मत्वा स्मरेद्भवम्

हे सर्व त्याच्याच अधीन असल्याने, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, सर्व रूपांचा स्वामी शर्व आहे असे जाणून, सर्वांचा मूळ कारण म्हणून त्याचा स्मरण करा.

संसारविषतप्तानां ज्ञानध्यानामृतेन वै प्रतीकारः समाख्यातो नान्यथा द्विजसत्तमाः

संसाराच्या विषाने पोळलेल्या लोकांसाठी, ज्ञान व ध्यानरूपी अमृतच उपाय आहे; दुसरा कोणताही मार्ग नाही, हे श्रेष्ठ द्विजांनो.

ज्ञानं धर्मोद्भवं साक्षाज् ज्ञानाद् वैराग्यसंभवः वैराग्यात्परमं ज्ञानं परमार्थप्रकाशकम्

ज्ञान हे धर्मातून थेट उत्पन्न होते; ज्ञानातून वैराग्य येते; वैराग्यातून सर्वोच्च ज्ञान मिळते, जे परम सत्य प्रकट करते.

ज्ञानवैराग्ययुक्तस्य योगसिद्धिर्द्विजोत्तमाः योगसिद्ध्या विमुक्तिः स्यात् सत्त्वनिष्ठस्य नान्यथा

ज्ञान व वैराग्य असलेल्या माणसाला योगसिद्धी मिळते, हे श्रेष्ठ द्विजांनो; योगसिद्धीमुळे सत्त्वगुणी व्यक्तीस मुक्ती मिळते, अन्यथा नाही.

तमोविद्यापदच्छन्नं चित्रं यत्पदमव्ययम् सत्त्वशक्तिं समास्थाय शिवमभ्यर्चयेद्द्विजाः

अज्ञान व अंधकाराने झाकलेली ती अद्भुत, अविनाशी अवस्था—सत्त्वशक्तीचा आधार घेऊन, द्विजांनो, शिवाची उपासना करावी.

यः सत्त्वनिष्ठो मद्भक्तो मदर्चनपरायणः सर्वतो धर्मनिष्ठश् च सदोत्साही समाहितः

जो सत्त्वगुणी आहे, माझा भक्त आहे, माझ्या पूजेत मन लावतो, सर्व प्रकारे धर्मनिष्ठ आहे, नेहमी उत्साही व एकाग्र आहे—

सर्वद्वन्द्वसहो धीरः सर्वभूतहिते रतः ऋजुस्वभावः सततं स्वस्थचित्तो मृदुः सदा

जो सर्व द्वंद्व सहन करतो, धीर आहे, सर्व प्राण्यांच्या हितात रमतो, सरळ स्वभावाचा आहे, नेहमी मनःशांत व नेहमी सौम्य आहे—

अमानी बुद्धिमाञ्छान्तस् त्यक्तस्पर्धो द्विजोत्तमाः सदा मुमुक्षुर्धर्मज्ञः स्वात्मलक्षणलक्षणः

जो अहंकाररहित, बुद्धिमान, शांत, स्पर्धा सोडलेला आहे, नेहमी मुक्तीची इच्छा ठेवतो, धर्म जाणतो आणि आत्म्याच्या गुणांनी युक्त आहे—

ऋणत्रयविनिर्मुक्तः पूर्वजन्मनि पुण्यभाक् जरायुक्तो द्विजो भूत्वा श्रद्धया च गुरोः क्रमात्

जो तीन ऋणांतून मुक्त आहे, पूर्वजन्मी पुण्यसंचय लाभलेला आहे, वृद्धावस्थेत द्विज झाला आहे आणि श्रद्धेने, गुरूंकडून क्रमाने शिक्षण घेतो—

अन्यथा वापि शुश्रूषां कृत्वा कृत्रिमवर्जितः स्वर्गलोकमनुप्राप्य भुक्त्वा भोगाननुक्रमात्

किंवा अन्य प्रकारे, कपट न करता सेवा करून, स्वर्गलोक मिळवतो आणि तेथील सुखांचा अनुभव घेतो—

आसाद्य भारतं वर्षं ब्रह्मविज्जायते द्विजाः संपर्काज्ज्ञानमासाद्य ज्ञानिनो योगविद्भवेत्

भारतराष्ट्रात जन्म घेऊन, हे द्विजांनो, तो ब्रह्मज्ञानी होतो; संगतीने ज्ञान मिळवून, तो योग जाणणारा बनतो.

क्रमो ऽयं मलपूर्णस्य ज्ञानप्राप्तेर्द्विजोत्तमाः तस्मादनेन मार्गेण त्यक्तसंगो दृढव्रतः

मलिनतेने भरलेल्या व्यक्तीसाठी हे ज्ञानप्राप्तीचे पद्धत आहे, हे श्रेष्ठ द्विजांनो; म्हणून, या मार्गाने, आसक्ती सोडून आणि दृढनिश्चयाने—

संसारकालकूटाख्यान् मुच्यते मुनिपुङ्गवाः एवं संक्षेपतः प्रोक्तं मया युष्माकमच्युतम्

तो संसाररूपी कालकूट विषातून मुक्त होतो, हे श्रेष्ठ मुनींनो. अशा प्रकारे, मी तुम्हाला संक्षिप्तपणे अविनाशी तत्व सांगितले.

ज्ञानस्यैवेह माहात्म्यं प्रसंगादिह शोभनम् एवं पाशुपतं योगं कथितं त्वीश्वरेण तु

इथे फक्त ज्ञानाचेच महत्त्व शुभ आहे; अशा प्रकारे, पाशुपत योग प्रभूने तुम्हाला शिकवला आहे.

न देयं यस्य कस्यापि शिवोक्तं मुनिपुङ्गवाः दातव्यं योगिने नित्यं भस्मनिष्ठाय सुप्रियम्

हे ऋषिश्रेष्ठांनो, शिवांनी सांगितलेली गोष्ट कुणालाही देऊ नये; ती नेहमी राखेवर प्रेम करणाऱ्या, योगात मग्न असलेल्या, खऱ्या अर्थाने प्रिय असलेल्या योग्य व्यक्तीलाच द्यावी.

यः पठेच्छृणुयाद्वापि संसारशमनं नरः स याति ब्रह्मसायुज्यं नात्र कार्या विचारणा

जो कोणी हे वाचतो किंवा ऐकतो, जे संसारातून मुक्ती देणारे आहे, तो मनुष्य ब्रह्माशी एकरूप होतो—याबद्दल काहीही शंका ठेवू नये.

निशम्य ते महाप्राज्ञाः कुमाराद्याः पिनाकिनम् प्रोचुः प्रणम्य वै भीताः प्रसन्नं परमेश्वरम्

हे ऐकल्यावर कुमार व इतर ज्ञानी लोक धनुष्यधारी परमेश्वराजवळ गेले, त्यांनी भीतीने नमस्कार केला आणि प्रसन्न असलेल्या परमेश्वराला बोलले.

एवं चेदनया देव्या हैमवत्या महेश्वर क्रीडसे विविधैर्भोगैः कथं वक्तुमिहार्हसि

हे महादेव, जर तुम्ही हिमालयकन्या पार्वतीसोबत विविध प्रकारच्या लीलांनी रमण करता, तर आम्ही हे येथे कसे सांगावे?

एवमुक्तः प्रहस्येशः पिनाकी नीललोहितः प्राह ताम् अंबिकां प्रेक्ष्य प्रणिपत्य स्थितान् द्विजान्

असे विचारल्यावर निळ्या गळ्याचे, धनुष्यधारी ईश्वर हसले आणि अंबिकेकडे पाहून, नमस्कार केलेल्या द्विजांकडे पाहत बोलले.

बन्धमोक्षौ न चैवेह मम स्वेच्छा शरीरिणः अकर्तज्ञः पशुर्जीवो विभुर्भोक्ता ह्यणुः पुमान्

शरीरधारी जीवांसाठी बंधन आणि मुक्ती माझ्या इच्छेवर नाही; अज्ञानामुळे जीव बांधला जातो, तोच अनुभव घेणारा असतो, आणि परमात्मा सर्वांचा भोक्ता असतो—हीच खरी ओळख आहे.

मायी च मायया बद्धः कर्मभिर् युज्यते तु सः ज्ञानं ध्यानं च बन्धश् च मोक्षो नास्त्यात्मनो द्विजाः

मायेने बांधला गेलेला जीव कर्मांमध्ये गुंततो; ज्ञान, ध्यान, बंधन आणि मुक्ती हे आत्म्याचे नाहीत, हे द्विजांनो.

यदैवं मयि विद्वान् यस् तस्यापि न च सर्वतः एषा विद्या ह्यहं वेद्यः प्रज्ञैषा च श्रुतिः स्मृतिः

जो मला या प्रकारे ओळखतो, त्यालाही सर्व ठिकाणी हे तंतोतंत लागू होत नाही; हीच खरी विद्या आहे—मीच जाणण्यासारखा आहे—हीच प्रज्ञा, वेद आणि स्मृती आहे.