लिङ्गपुराणम्

ज्ञानं गुरोर्हि संपर्कान् न वाचा परमार्थतः चतुर्व्यूहमिति ज्ञात्वा ध्याता ध्यानं समभ्यसेत्

खरं ज्ञान गुरुच्या संगतीतून मिळतं, फक्त बोलण्याने नाही. चार प्रकारचं प्रकट रूप समजून, ध्यान करणाऱ्याने ध्यानाचा सराव करावा.

सहजागन्तुकं पापम् अस्थिवागुद्भवं तथा ज्ञानाग्निर्दहते क्षिप्रं शुष्केन्धनम् इवानलः

जसं कोरड्या लाकडाला अग्नी पटकन जाळतो, तसं ज्ञानरूपी अग्नी सहज आणि उपजत पाप, आणि हाड वाणीपासून उत्पन्न होणारं पाप पटकन जाळून टाकतो.

ज्ञानात्परतरं नास्ति सर्वपापविनाशनम् अभ्यसेच्च सदा ज्ञानं सर्वसंगविवर्जितः

सर्व पापांचा नाश करणाऱ्या ज्ञानापेक्षा श्रेष्ठ काहीच नाही. म्हणून नेहमी सर्व आसक्ती सोडून ज्ञानाचा सराव करावा.

ज्ञानिनः सर्वपापानि जीर्यन्ते नात्र संशयः क्रीडन्नपि न लिप्येत पापैर्नानाविधैरपि

ज्ञानी माणसाची सगळी पापं नष्ट होतात—यात शंका नाही. तो खेळत असतानाही, कितीही प्रकारच्या पापांनी त्याला काही लागत नाही.

ज्ञानं यथा तथा ध्यानं तस्माद्ध्यानं समभ्यसेत् ध्यानं निर्विषयं प्रोक्तम् आदौ सविषयं तथा

ज्ञान जसं आहे तसं ध्यान आहे. म्हणून ध्यानाचा सराव करावा. ध्यान सुरुवातीला विषययुक्त असतं, पण नंतर ते विषयरहित होतं.

षट्प्रकारं समभ्यस्य चतुःषड्दशभिस् तथा तथा द्वादशधा चैव पुनः षोडशधा क्रमात्

सहा प्रकारांनी साधना करावी, मग चार, सहा आणि दहा प्रकारांनीही तसेच करावी. त्यानंतर बारा आणि मग सोळा प्रकारांनी, अशा क्रमाने साधना करावी.

द्विधाभ्यस्य च योगीन्द्रो मुच्यते नात्र संशयः शुद्धजांबूनदाकारं विधूमाङ्गारसन्निभम्

दोन प्रकारांनी साधना केल्याने योगाचा अधिकारी मुक्त होतो—यात काहीही शंका नाही. त्याचे रूप शुद्ध, वितळलेल्या सोन्यासारखे, आणि धूर नसलेल्या कोळशासारखे असते.

पीतं रक्तं सितं विद्युत् कोटिकोटिसमप्रभम् अथवा ब्रह्मरन्ध्रस्थं चित्तं कृत्वा प्रयत्नतः

ते रूप पिवळे, लाल, पांढरे, कोटी कोटी वीज चमकावी तसे तेजस्वी असते; किंवा प्रयत्नपूर्वक, मन ब्रह्मरंध्रात स्थिर करावे.

न सितं वासितं पीतं न स्मरेद् ब्रह्मविद् भवेत् अहिंसकः सत्यवादी अस्तेयी सर्वयत्नतः

जो ब्रह्म जाणतो त्याने पांढरे, सुवासिक किंवा पिवळे आठवू नये; तो अहिंसक, सत्य बोलणारा आणि पूर्णपणे चोरीपासून दूर राहणारा होतो.

परिग्रहविनिर्मुक्तो ब्रह्मचारी दृढव्रतः संतुष्टः शौचसम्पन्नः स्वाध्यायनिरतः सदा

संपत्तीपासून मुक्त, ब्रह्मचर्य पाळणारा, दृढनिश्चयी, समाधानी, शुद्धतेने युक्त आणि नेहमी स्वाध्यायात मग्न असावा.

मद्रक्तश्चाभ्यसेद्ध्यानं गुरुसंपर्कजं ध्रुवम् न बुध्यति तथा ध्याता स्थाप्य चित्तं द्विजोत्तमाः

त्याने गुरूच्या संगतीतून मिळणारे, लाल रंगाचे ध्यान नक्की करावे; अन्यथा, मन स्थिर केले तरी साधकाला जागृती येत नाही, हे द्विजश्रेष्ठांनो.

न चाभिमन्यते योगी न पश्यति समन्ततः न घ्राति न शृणोत्येव लीनः स्वात्मनि यः स्वयम्

योगी अभिमान बाळगत नाही, सर्वत्र पाहत नाही, वास घेत नाही, ऐकत नाही—जो स्वतःमध्ये पूर्णपणे लीन असतो.

न च स्पर्शं विजानाति स वै समरसः स्मृतः पार्थिवे पटले ब्रह्मा वारितत्त्वे हरिः स्वयम्

तो स्पर्शही जाणत नाही; त्याला समत्व प्राप्त झाले असे म्हटले जाते. पृथ्वी तत्त्वात तो ब्रह्मा असतो; जल तत्त्वात तो हरि असतो.

वाह्नेये कालरुद्राख्यो वायुतत्त्वे महेश्वरः सुषिरे स शिवः साक्षात् क्रमादेवं विचिन्तयेत्

अग्नी तत्त्वात त्याला कालरुद्र म्हणतात; वायू तत्त्वात महेश्वर; आणि सूक्ष्मात तो प्रत्यक्ष शिव असतो—असे क्रमाने चिंतन करावे.

क्षितौ शर्वः स्मृतो देवो ह्य् अपां भव इति स्मृतः रुद्र एव तथा वह्नौ उग्रो वायौ व्यवस्थितः

पृथ्वीवर त्या देवाला शर्व म्हणतात; पाण्यात भव; अग्नीत रुद्र; वाऱ्यात उग्र—असा तो प्रत्येक तत्त्वात स्थिर असतो.

भीमः सुषिरनाके ऽसौ भास्करे मण्डले स्थितः ईशानः सोमबिम्बे च महादेव इति स्मृतः

सूक्ष्म आकाशात तो भीम, सूर्याच्या मंडलात तो स्थित आहे; चंद्राच्या बिंबात तो ईशान, आणि महादेव म्हणून ओळखला जातो.

पुंसां पशुपतिर्देवश् चाष्टधाहं व्यवस्थितः काठिन्यं यत्तनौ सर्वं पार्थिवं परिगीयते

माणसांत, पशुपती देव आठ रूपांनी स्थिर आहे. शरीरातील जे काही कठीण आहे, ते सर्व पृथ्वी तत्त्व म्हणून ओळखले जाते.

आप्यं द्रवमिति प्रोक्तं वर्णाख्यो वह्निरुच्यते यत्संचरति तद्वायुः सुषिरं यद्द्विजोत्तमाः

जे द्रव आहे ते जल तत्त्व मानले जाते; रंग असलेले ते अग्नी; जे हलते ते वायु; आणि जे पोकळ आहे, द्विजश्रेष्ठांनो, ते आकाश.

तदाकाशं च विज्ञानं शब्दजं व्योमसंभवम् तथैव विप्रा विज्ञानं स्पर्शाख्यं वायुसंभवम्

तेच आकाश आणि ज्ञान, जे शब्दातून आणि आकाशातून उत्पन्न होते. तसेच, ब्राह्मणांनो, स्पर्शरूप ज्ञान वायूपासून निर्माण होते.

रूपं वाह्नेयमित्युक्तम् आप्यं रसमयं द्विजाः गन्धाख्यं पार्थिवं भूयश् चिन्तयेद्भास्करं क्रमात्

रूप हे अग्नीचे, रस हे जलाचे, आणि गंध हे पृथ्वीचे समजावे. सूर्याचे ध्यानही या क्रमाने करावे.

नेत्रे च दक्षिणे वामे सोमं हृदि विभुं द्विजाः आजानु पृथिवीतत्त्वम् आनाभेर् वारिमण्डलम्

उजव्या आणि डाव्या डोळ्यात सोम आहे; हृदयात सर्वव्यापी देव, द्विजांनो. गुडघ्यांपासून पृथ्वी तत्त्व, आणि नाभीपासून जलमंडल आहे.

आकण्ठं वह्नितत्त्वं स्याल् ललाटान्तं द्विजोत्तमाः वायव्यं वै ललाटाद्यं व्योमाख्यं वा शिखाग्रकम्

कंठापर्यंत अग्नी तत्त्व असते, द्विजश्रेष्ठांनो; कपाळापासून पुढे वायु तत्त्व; आणि कपाळाच्या सुरुवातीपासून केसांच्या टोकापर्यंत आकाश तत्त्व असते.

हंसाख्यं च ततो ब्रह्म व्योम्नश्चोर्ध्वं ततः परम् व्योमाख्यो व्योममध्यस्थो ह्य् अयं प्राथमिकः स्मरेत्

त्यापुढे हंस नावाचे ब्रह्म आहे; आकाशाच्या वर अजूनही पुढे. जो आकाशरूप आहे, आकाशाच्या मध्यभागी स्थित आहे, त्याला मुख्य समजावे.

न जीवः प्रकृतिः सत्त्वं रजश्चाथ तमः पुनः महांस्तथाभिमानश् च तन्मात्राणीन्द्रियाणि च

जीव हा निसर्ग नाही, तो सत्त्व, रज किंवा तम नाही; तो महत्त्व, अहंकार, सूक्ष्म तत्त्वे किंवा इंद्रियेही नाही.

व्योमादीनि च भूतानि नैवेह परमार्थतः व्याप्य तिष्ठद्यतो विश्वं स्थाणुरित्यभिधीयते

आकाशादी पंचमहाभूतसुद्धा खऱ्या अर्थाने जीव नाहीत; कारण तो सर्वत्र व्यापून राहतो, म्हणून त्याला अचल असे म्हणतात.

उदेति सूर्यो भीतश् च पवते वात एव च द्योतते चन्द्रमा वह्निर् ज्वलत्यापो वहन्ति च

सूर्य उगवतो, वारा भीतीने वाहतो, चंद्र व अग्नी तेजस्वी होतात, पाणी वाहते—हे सर्व त्याच्या आज्ञेने घडते.

दधाति भूमिराकाशम् अवकाशं ददाति च तदाज्ञया ततं सर्वं तस्माद्वै चिन्तयेद्द्विजाः

पृथ्वी आधार देते, आकाश जागा उपलब्ध करून देतो; त्याच्या आज्ञेने सर्व काही व्यापलेले आहे—म्हणून, द्विजांनो, असेच चिंतन करा.

तेनैवाधिष्ठितं तस्माद् एतत्सर्वं द्विजोत्तमाः सर्वरूपमयः शर्व इति मत्वा स्मरेद्भवम्

हे सर्व त्याच्याच अधीन असल्याने, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, सर्व रूपांचा स्वामी शर्व आहे असे जाणून, सर्वांचा मूळ कारण म्हणून त्याचा स्मरण करा.

संसारविषतप्तानां ज्ञानध्यानामृतेन वै प्रतीकारः समाख्यातो नान्यथा द्विजसत्तमाः

संसाराच्या विषाने पोळलेल्या लोकांसाठी, ज्ञान व ध्यानरूपी अमृतच उपाय आहे; दुसरा कोणताही मार्ग नाही, हे श्रेष्ठ द्विजांनो.