लिङ्गपुराणम्

तस्मात्सदाभ्यसेज्ज्ञानं तन्निष्ठस्तत्परायणः ज्ञानेनैकेन तृप्तस्य त्यक्तसंगस्य योगिनः

म्हणून नेहमी ज्ञानाचा सराव करावा, त्यातच निष्ठा ठेवावी आणि त्यालाच जीवनाचं ध्येय मानावं. ज्याला ज्ञानातच समाधान मिळालं आहे आणि ज्याने आसक्ती सोडली आहे, त्या योग्याला दुसरं काही करायचं राहत नाही.

कर्तव्यं नास्ति विप्रेन्द्रा अस्ति चेत्तत्त्वविन्न च इह लोके परे चापि कर्तव्यं नास्ति तस्य वै

हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, अशा माणसाला काहीच करावं लागत नाही. आणि काही राहिलं तरी ते तत्वज्ञाला करावं लागत नाही. या जगात आणि पुढच्या जन्मातही त्याला काहीच करावं लागत नाही.

जीवन्मुक्तो यतस् तस्माद् ब्रह्मवित् परमार्थतः ज्ञानाभ्यासरतो नित्यं ज्ञानतत्त्वार्थवित् स्वयम्

कारण तो जिवंतपणीच मुक्त झालेला असतो, म्हणून तो खऱ्या अर्थानं ब्रह्मज्ञानी असतो. तो नेहमी ज्ञानाच्या सरावात मग्न असतो आणि ज्ञानाचं खरं स्वरूप स्वतः जाणतो.

कर्तव्याभ्यासमुत्सृज्य ज्ञानमेवाधिगच्छति वर्णाश्रमाभिमानी यस् त्यक्तक्रोधो द्विजोत्तमाः

कर्तव्याचा सराव सोडून तो फक्त ज्ञान मिळवतो. हे श्रेष्ठ द्विजांनो, जो वर्ण आणि आश्रम यांचा अभिमान ठेवतो, आणि ज्याने क्रोध सोडला आहे.

अन्यत्र रमते मूढः सो ऽज्ञानी नात्र संशयः संसारहेतुरज्ञानं संसारस्तनुसंग्रहः

मूढ माणूस दुसरीकडेच रमतो—तो अज्ञानी आहे, यात शंका नाही. अज्ञान हेच संसाराचं कारण आहे आणि संसार म्हणजेच शरीरांची गोळाबेरीज आहे.

मोक्षहेतुस् तथा ज्ञानं मुक्तः स्वात्मन्यवस्थितः अज्ञाने सति विप्रेन्द्राः क्रोधाद्या नात्र संशयः

तसंच, ज्ञान हेच मुक्तीचं कारण आहे; मुक्त झालेला स्वतःच्या आत्म्यात स्थिर असतो. अज्ञान असताना, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, क्रोध वगैरे येतात—यात काहीच शंका नाही.

क्रोधो हर्षस् तथा लोभो मोहो दम्भो द्विजोत्तमाः धर्माधर्मौ हि तेषां च तद्वशात्तनुसंग्रहः

क्रोध, आनंद, लोभ, मोह, दंभ, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, आणि धर्म-अधर्म—हे सगळं शरीराच्या गोळाबेरीजचं कारण आहे.

शरीरे सति वै क्लेशः सो ऽविद्यां संत्यजेद्बुधः अविद्यां विद्यया हित्वा स्थितस्यैव च योगिनः

शरीर असताना दुःख असतंच; ज्ञानी माणसाने अज्ञान सोडावं. ज्याने अज्ञानाला ज्ञानानं सोडलं आहे, तो योगी स्थिर राहतो.

क्रोधाद्या नाशमायान्ति धर्माधर्मौ च वै द्विजाः तत्क्षयाच्च शरीरेण न पुनः सम्प्रयुज्यते

क्रोध वगैरे आणि धर्म-अधर्म, हे द्विजांनो, नष्ट होतात. आणि त्यांचा नाश झाला की पुन्हा शरीर मिळत नाही.

स एव मुक्तः संसाराद् दुःखत्रयविवर्जितः एवं ज्ञानं विना नास्ति ध्यानं ध्यातुर् द्विजर्षभाः

तोच संसारातून मुक्त होतो, आणि तीन प्रकारच्या दुःखांपासून सुटतो. असं म्हणून, ज्ञानाशिवाय ध्यान करणाऱ्याला ध्यान मिळत नाही, हे श्रेष्ठ द्विजांनो.

ज्ञानं गुरोर्हि संपर्कान् न वाचा परमार्थतः चतुर्व्यूहमिति ज्ञात्वा ध्याता ध्यानं समभ्यसेत्

खरं ज्ञान गुरुच्या संगतीतून मिळतं, फक्त बोलण्याने नाही. चार प्रकारचं प्रकट रूप समजून, ध्यान करणाऱ्याने ध्यानाचा सराव करावा.

सहजागन्तुकं पापम् अस्थिवागुद्भवं तथा ज्ञानाग्निर्दहते क्षिप्रं शुष्केन्धनम् इवानलः

जसं कोरड्या लाकडाला अग्नी पटकन जाळतो, तसं ज्ञानरूपी अग्नी सहज आणि उपजत पाप, आणि हाड वाणीपासून उत्पन्न होणारं पाप पटकन जाळून टाकतो.

ज्ञानात्परतरं नास्ति सर्वपापविनाशनम् अभ्यसेच्च सदा ज्ञानं सर्वसंगविवर्जितः

सर्व पापांचा नाश करणाऱ्या ज्ञानापेक्षा श्रेष्ठ काहीच नाही. म्हणून नेहमी सर्व आसक्ती सोडून ज्ञानाचा सराव करावा.

ज्ञानिनः सर्वपापानि जीर्यन्ते नात्र संशयः क्रीडन्नपि न लिप्येत पापैर्नानाविधैरपि

ज्ञानी माणसाची सगळी पापं नष्ट होतात—यात शंका नाही. तो खेळत असतानाही, कितीही प्रकारच्या पापांनी त्याला काही लागत नाही.

ज्ञानं यथा तथा ध्यानं तस्माद्ध्यानं समभ्यसेत् ध्यानं निर्विषयं प्रोक्तम् आदौ सविषयं तथा

ज्ञान जसं आहे तसं ध्यान आहे. म्हणून ध्यानाचा सराव करावा. ध्यान सुरुवातीला विषययुक्त असतं, पण नंतर ते विषयरहित होतं.

षट्प्रकारं समभ्यस्य चतुःषड्दशभिस् तथा तथा द्वादशधा चैव पुनः षोडशधा क्रमात्

सहा प्रकारांनी साधना करावी, मग चार, सहा आणि दहा प्रकारांनीही तसेच करावी. त्यानंतर बारा आणि मग सोळा प्रकारांनी, अशा क्रमाने साधना करावी.

द्विधाभ्यस्य च योगीन्द्रो मुच्यते नात्र संशयः शुद्धजांबूनदाकारं विधूमाङ्गारसन्निभम्

दोन प्रकारांनी साधना केल्याने योगाचा अधिकारी मुक्त होतो—यात काहीही शंका नाही. त्याचे रूप शुद्ध, वितळलेल्या सोन्यासारखे, आणि धूर नसलेल्या कोळशासारखे असते.

पीतं रक्तं सितं विद्युत् कोटिकोटिसमप्रभम् अथवा ब्रह्मरन्ध्रस्थं चित्तं कृत्वा प्रयत्नतः

ते रूप पिवळे, लाल, पांढरे, कोटी कोटी वीज चमकावी तसे तेजस्वी असते; किंवा प्रयत्नपूर्वक, मन ब्रह्मरंध्रात स्थिर करावे.

न सितं वासितं पीतं न स्मरेद् ब्रह्मविद् भवेत् अहिंसकः सत्यवादी अस्तेयी सर्वयत्नतः

जो ब्रह्म जाणतो त्याने पांढरे, सुवासिक किंवा पिवळे आठवू नये; तो अहिंसक, सत्य बोलणारा आणि पूर्णपणे चोरीपासून दूर राहणारा होतो.

परिग्रहविनिर्मुक्तो ब्रह्मचारी दृढव्रतः संतुष्टः शौचसम्पन्नः स्वाध्यायनिरतः सदा

संपत्तीपासून मुक्त, ब्रह्मचर्य पाळणारा, दृढनिश्चयी, समाधानी, शुद्धतेने युक्त आणि नेहमी स्वाध्यायात मग्न असावा.

मद्रक्तश्चाभ्यसेद्ध्यानं गुरुसंपर्कजं ध्रुवम् न बुध्यति तथा ध्याता स्थाप्य चित्तं द्विजोत्तमाः

त्याने गुरूच्या संगतीतून मिळणारे, लाल रंगाचे ध्यान नक्की करावे; अन्यथा, मन स्थिर केले तरी साधकाला जागृती येत नाही, हे द्विजश्रेष्ठांनो.

न चाभिमन्यते योगी न पश्यति समन्ततः न घ्राति न शृणोत्येव लीनः स्वात्मनि यः स्वयम्

योगी अभिमान बाळगत नाही, सर्वत्र पाहत नाही, वास घेत नाही, ऐकत नाही—जो स्वतःमध्ये पूर्णपणे लीन असतो.

न च स्पर्शं विजानाति स वै समरसः स्मृतः पार्थिवे पटले ब्रह्मा वारितत्त्वे हरिः स्वयम्

तो स्पर्शही जाणत नाही; त्याला समत्व प्राप्त झाले असे म्हटले जाते. पृथ्वी तत्त्वात तो ब्रह्मा असतो; जल तत्त्वात तो हरि असतो.

वाह्नेये कालरुद्राख्यो वायुतत्त्वे महेश्वरः सुषिरे स शिवः साक्षात् क्रमादेवं विचिन्तयेत्

अग्नी तत्त्वात त्याला कालरुद्र म्हणतात; वायू तत्त्वात महेश्वर; आणि सूक्ष्मात तो प्रत्यक्ष शिव असतो—असे क्रमाने चिंतन करावे.

क्षितौ शर्वः स्मृतो देवो ह्य् अपां भव इति स्मृतः रुद्र एव तथा वह्नौ उग्रो वायौ व्यवस्थितः

पृथ्वीवर त्या देवाला शर्व म्हणतात; पाण्यात भव; अग्नीत रुद्र; वाऱ्यात उग्र—असा तो प्रत्येक तत्त्वात स्थिर असतो.

भीमः सुषिरनाके ऽसौ भास्करे मण्डले स्थितः ईशानः सोमबिम्बे च महादेव इति स्मृतः

सूक्ष्म आकाशात तो भीम, सूर्याच्या मंडलात तो स्थित आहे; चंद्राच्या बिंबात तो ईशान, आणि महादेव म्हणून ओळखला जातो.

पुंसां पशुपतिर्देवश् चाष्टधाहं व्यवस्थितः काठिन्यं यत्तनौ सर्वं पार्थिवं परिगीयते

माणसांत, पशुपती देव आठ रूपांनी स्थिर आहे. शरीरातील जे काही कठीण आहे, ते सर्व पृथ्वी तत्त्व म्हणून ओळखले जाते.

आप्यं द्रवमिति प्रोक्तं वर्णाख्यो वह्निरुच्यते यत्संचरति तद्वायुः सुषिरं यद्द्विजोत्तमाः

जे द्रव आहे ते जल तत्त्व मानले जाते; रंग असलेले ते अग्नी; जे हलते ते वायु; आणि जे पोकळ आहे, द्विजश्रेष्ठांनो, ते आकाश.

तदाकाशं च विज्ञानं शब्दजं व्योमसंभवम् तथैव विप्रा विज्ञानं स्पर्शाख्यं वायुसंभवम्

तेच आकाश आणि ज्ञान, जे शब्दातून आणि आकाशातून उत्पन्न होते. तसेच, ब्राह्मणांनो, स्पर्शरूप ज्ञान वायूपासून निर्माण होते.