लिङ्गपुराणम्

प्राणाद्यैश्चैव संयुक्तः पश्यते बहुधा क्रमात् दशप्राणवहा नाड्यः प्रत्येकं मुनिपुङ्गवाः

प्राण वगैरे शक्तींनी एकत्रित होऊन, माणूस अनेक प्रकारे अनुक्रमे पाहतो; दहा प्राणवाहिनी नाड्या प्रत्येक वेगळ्या आहेत, हे श्रेष्ठ मुनींनो.

द्विसप्ततिसहस्राणि नाड्यः सम्परिकीर्तिताः नेत्रस्थं जाग्रतं विद्यात् कण्ठे स्वप्नं समादिशेत्

बाह्य शरीरात बहात्तर हजार नाड्या आहेत असं सांगितलं जातं. जागरण डोळ्यांत असतं, तर स्वप्न हे गळ्यात असतं असं समजावं.

सुषुप्तं हृदयस्थं तु तुरीयं मूर्धनि स्थितम् जाग्रे ब्रह्मा च विष्णुश् च स्वप्ने चैव यथाक्रमात्

गाढ झोप हृदयात असते आणि चतुर्थ अवस्था डोक्यात असते. जागरणात ब्रह्मा आणि विष्णू असतात, तसेच स्वप्नातही ते अनुक्रमे असतात.

ईश्वरस्तु सुषुप्ते तु तुरीये च महेश्वरः वदन्त्य् एवम् अथान्ये ऽपि समस्तकरणैः पुमान्

पण गाढ झोपेत ईश्वर असतो आणि चतुर्थ अवस्थेत महेश्वर असतो. असं इतर ज्ञानी लोकही सर्व इंद्रियांसह मनुष्याबद्दल सांगतात.

वर्तमानस्तदा तस्य जाग्रदित्यभिधीयते मनोबुद्धिर् अहङ्कारं चित्तं चेति चतुष्टयम्

या चार गोष्टींमध्ये जो राहतो, त्याला जागरण म्हणतात. मन, बुद्धी, अहंकार आणि चित्त — ही चार आहेत.

यदा व्यवस्थितस्त्वेतैः स्वप्न इत्यभिधीयते करणानि विलीनानि यदा स्वात्मनि सुव्रताः

या गोष्टींमध्ये जो स्थिर असतो, त्याला स्वप्न म्हणतात. आणि ज्या वेळी सर्व इंद्रिये आत्म्यात विलीन होतात, हे सज्जनहो,

सुषुप्तः करणैर्भिन्नस् तुरीयः परिकीर्त्यते परस्तुरीयातीतो ऽसौ शिवः परमकारणम्

ती गाढ झोप असते, जी इंद्रियांपासून वेगळी असते; चतुर्थ अवस्थेला तसं म्हणतात. त्या चतुर्थ अवस्थेपलीकडे शिव आहे, जो सर्वश्रेष्ठ कारण आहे.

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिश् च तुरीयं चाधिभौतिकम् आध्यात्मिकं च विप्रेन्द्राश् चाधिदैविकमुच्यते

जागरण, स्वप्न, गाढ झोप आणि चतुर्थ अवस्था — या सर्वांना अधिभौतिक, अध्यात्मिक आणि अधिदैविक असं श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, म्हटलं जातं.

तत्सर्वमहम् एवेति वेदितव्यं विजानता बुद्धीन्द्रियाणि विप्रेन्द्रास् तथा कर्मेन्द्रियाणि च

हे सर्व 'मीच आहे' असं जाणणाऱ्याने समजावं. ज्ञानेन्द्रिये आणि तसेच कर्मेन्द्रिये, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो.

मनोबुद्धिर् अहङ्कारश् चित्तं चेति चतुष्टयम् अध्यात्मं पृथगेवेदं चतुर्दशविधं स्मृतम्

मन, बुद्धी, अहंकार आणि चित्त — ही चार अध्यात्मात वेगळी मानली जातात; आणि एकूण चौदा प्रकार अशी आठवण ठेवली जाते.

द्रष्टव्यं चैव श्रोतव्यं घ्रातव्यं च यथाक्रमम् रसितव्यं मुनिश्रेष्ठाः स्पर्शितव्यं तथैव च

पाहावं, ऐकावं, वास घ्यावा, चव घ्यावी आणि स्पर्श करावा — हे सर्व योग्य क्रमाने, हे श्रेष्ठ ऋषींनो.

मन्तव्यं चैव बोद्धव्यम् अहंकर्तव्यमेव च तथा चेतयितव्यं च वक्तव्यं मुनिपुङ्गवाः

विचारावं, समजावं, 'मी' असं करावं, तसेच जाणावं आणि बोलावं, हे श्रेष्ठ ऋषींनो.

आदातव्यं च गन्तव्यं विसर्गायितमेव च आनन्दितव्यमित्येते ह्य् अधिभूतमनुक्रमात्

घ्यावं, जावं, सोडावं आणि आनंद घ्यावा — हे सर्व अधिभौतिक प्रकार आहेत.

आदित्यो ऽपि दिशश्चैव पृथिवी वरुणस् तथा वायुश्चन्द्रस् तथा ब्रह्मा रुद्रः क्षेत्रज्ञ एव च

सूर्य, दिशा, पृथ्वी, वरुण, वायू, चंद्र, ब्रह्मा, रुद्र आणि क्षेत्रज्ञ — हे सर्व आहेत.

अग्निरिन्द्रस् तथा विष्णुर् मित्रो देवः प्रजापतिः आधिदैविकमेवं हि चतुर्दशविधं क्रमात्

अग्नी, इंद्र, विष्णू, मित्र, प्रजापती — असे क्रमाने चौदा अधिदैविक प्रकार सांगितले आहेत.

राज्ञी सुदर्शना चैव जिता सौम्या यथाक्रमम् मोघा रुद्रामृता सत्या मध्यमा च द्विजोत्तमाः

राणी सुधर्शन, जिता, सौम्या, मग मोगा, रुद्रामृत, सत्य आणि मध्यम — हे सर्व श्रेष्ठ द्विजांनो.

नाडी राशिशुका चैव असुरा चैव कृत्तिका भास्वती नाडयश्चैताश् चतुर्दशनिबन्धनाः

नाडी, राशी, शुका, असुरा, कृतिका, भास्वती — या चौदा प्रकारच्या नाड्या आहेत.

वायवो नाडिमध्यस्था वाहकाश् च चतुर्दश प्राणो व्यानस्त्वपानश् च उदानश् च समानकः

नाड्यांच्या मध्ये असणारे वारे आणि वाहक — हे चौदा आहेत: प्राण, व्यान, अपान, उदान आणि समान.

वैरम्भश् च तथा मुख्यो ह्य् अन्तर्यामः प्रभञ्जनः कूर्मकश् च तथा श्येनः श्वेतः कृष्णस् तथानिलः

वैरंभ, मुख्य, अंतर्यामा, प्रभंजन, कूर्मक, श्येन, श्वेत, कृष्ण आणि अनिल — हे सर्व आहेत.

नाग इत्येव कथिता वायवश् च चतुर्दश यश्चक्षुःष्वथ द्रष्टव्ये तथादित्ये च सुव्रताः

नाग आणि चौदा वायू, तसेच डोळ्यांनी दिसणारे आणि सूर्य, हे सर्व, हे सज्जनहो—

नाड्यां प्राणे च विज्ञाने त्व् आनन्दे च यथाक्रमम् हृद्याकाशे य एतस्मिन् सर्वस्मिन्नन्तरे परः

नाडीमध्ये, श्वासामध्ये, ज्ञानामध्ये आणि आनंदामध्ये, तसेच हृदयातील आकाशात—या सर्वांत परमात्मा वास करतो.

आत्मा एकश् च चरति तमुपासीत मां प्रभुम् अजरं तमनन्तं च अशोकममृतं ध्रुवम्

एक आत्मा या सर्वांत संचार करतो; माझ्या, म्हणजेच प्रभूच्या, ज्याला वय नाही, जो अनंत आहे, दुःखरहित, अमर आणि अचल आहे, त्याचा ध्यान करा.

चतुर्दशविधेष्वेव संचरत्येक एव सः लीयन्ते तानि तत्रैव यदन्यं नास्ति वै द्विजाः

हा एकच त्या चौदा प्रकारांत संचार करतो; ती सर्व त्याच्यात विलीन होतात, कारण दुसरे काहीच नाही, हे द्विजांनो.

एक एव हि सर्वज्ञः सर्वेशस्त्वेक एव सः एष सर्वाधिपो देवस् त्व् अन्तर्यामी महाद्युतिः

तोच सर्वज्ञ, तोच सर्वांचा स्वामी; तोच सर्वांचा अधिपती, अंतर्यामी देव आणि तेजस्वी आहे.

उपास्यमानः सर्वस्य सर्वसौख्यः सनातनः उपास्यति न चैवेह सर्वसौख्यं द्विजोत्तमाः

सर्वांनी पूजला जाणारा, तोच सनातन सर्वसुखाचा स्रोत आहे; तरीही, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, प्रत्येकाला येथे सर्वसुख मिळत नाही.

उपास्यमानो वेदैश् च शास्त्रैर्नानाविधैरपि न वैष वेदशास्त्राणि सर्वज्ञो यास्यति प्रभुः

वेदांनी किंवा अनेक प्रकारच्या शास्त्रांनी जरी पूजा केली, तरी हा सर्वज्ञ प्रभू वेद-शास्त्रांकडे जात नाही.

अस्यैवान्नमिदं सर्वं न सो ऽन्नं भवति स्वयम् स्वात्मना रक्षितं चाद्याद् अन्नभूतं न कुत्रचित्

हे सर्व त्याचेच अन्न आहे, पण तो स्वतः कधीच अन्न होत नाही; आत्म्याने जे जपले आहे ते खाता येते, पण तो कुठेही अन्न होत नाही.

सर्वत्र प्राणिनामन्नं प्राणिनां ग्रन्थिरस्म्यहम् प्रशास्ता नयनश्चैव पञ्चात्मा स विभागशः

सर्वत्र मीच प्राण्यांचे अन्न आहे, मीच प्राण्यांचा बंध, मीच शासक आणि मार्गदर्शक, आणि विभागानुसार पाच प्रकारचा आत्मा आहे.

अन्नमयो ऽसौ भूतात्मा चाद्यते ह्यन्नमुच्यते प्राणमयश्चेन्द्रियात्मा संकल्पात्मा मनोमयः

हा देह अन्नमय आहे, म्हणून त्याला अन्न खाणारा म्हणतात; प्राणमय, इंद्रियमय, संकल्पमय आणि मनोमय असे आत्म्याचे प्रकार आहेत.