लिङ्गपुराणम्

देवानां चैव दैत्यानाम् अन्योन्यविजिगीषया दुःखमेव नृपाणां च राक्षसानां जगत्त्रये

देव आणि दैत्य यांच्यात परस्पर स्पर्धेमुळे फक्त दुःखच आहे; तसेच राजे, राक्षस आणि तिन्ही लोकांतही.

श्रमार्थमाश्रमश्चापि वर्णानां परमार्थतः आश्रमैर्न च देवैश् च यज्ञैः सांख्यैर्व्रतैस् तथा

वर्णधाऱ्यांसाठी चार आश्रम हे श्रमासाठीच आहेत; पण आश्रम, देव, यज्ञ, सांख्य, व्रत यांमुळे आत्मा मिळत नाही.

उग्रैस्तपोभिर् विविधैर् दानैर्नानाविधैरपि न लभन्ते तथात्मानं लभन्ते ज्ञानिनः स्वयम्

कठोर तप, विविध दान यांमुळेही आत्मा मिळत नाही; फक्त ज्ञानी लोक स्वतःच तो प्राप्त करतात.

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चरेत्पाशुपतव्रतम् भस्मशायी भवेन्नित्यं व्रते पाशुपते बुधः

म्हणून सर्व प्रयत्नांनी पाशुपत व्रत पाळावं. ज्ञानी माणसाने नेहमीच राखेवर झोपावं आणि पाशुपत व्रतात दृढ राहावं.

पञ्चार्थज्ञानसम्पन्नः शिवतत्त्वे समाहितः कैवल्यकरणं योगविधिकर्मच्छिदं बुधः

पंचार्थ ज्ञानाने संपन्न, शिवतत्त्वात मन एकाग्र केलेला ज्ञानी, योगाच्या मार्गाने कर्मबंधन तोडून, मुक्ती प्राप्त करतो.

पञ्चार्थयोगसम्पन्नो दुःखान्तं व्रजते सुधीः परया विद्यया वेद्यं विदन्त्यपरया न हि

पंचार्थ योग साधलेला बुद्धिमान दु:खाचा अंत गाठतो; जे परा विद्येने समजावं लागतं, ते अपरा विद्येने कधीच समजत नाही.

द्वे विद्ये वेदितव्ये हि परा चैवापरा तथा अपरा तत्र ऋग्वेदो यजुर्वेदो द्विजोत्तमाः

दोन प्रकारच्या विद्या जाणून घ्यायच्या आहेत — एक परा आणि दुसरी अपरा. त्यात, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, ऋग्वेद आणि यजुर्वेद ही अपरा विद्या आहे.

सामवेदस्तथाथर्वो वेदः सर्वार्थसाधकः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्द एव च

सामवेद, अथर्ववेद, सर्वार्थ साधणारा वेद, शिक्षण, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, आणि छंद हे सुद्धा त्यातच येतात.

ज्योतिषं चापरा विद्या पराक्षरमिति स्थितम् तददृश्यं तदग्राह्यम् अगोत्रं तदवर्णकम्

ज्योतिषही अपरा विद्यातच येतं. परा विद्या मात्र अक्षय आहे — ती न दिसणारी, न समजणारी, कुठलाही वंश नसलेली आणि कोणताही गुण नसलेली आहे.

तदचक्षुस्तदश्रोत्रं तदपाणि अपादकम् तदजातमभूतं च तदशब्दं द्विजोत्तमाः

ती डोळे, कान, हात, पाय नसलेली; न जन्मलेली आणि न प्रकट झालेली, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, आणि ती निरव आहे.

अस्पर्शं तदरूपं च रसगन्धविवर्जितम् अव्ययं चाप्रतिष्ठं च तन्नित्यं सर्वगं विभुम्

ती न स्पर्श, न रूप, न चव, न गंध असलेली; अविनाशी, कुठेही न स्थिरावलेली, शाश्वत, सर्वत्र व्यापलेली आणि सर्वश्रेष्ठ आहे.

महान्तं तद् बृहन्तं च तदजं चिन्मयं द्विजाः अप्राणममनस्कं च तदस्निग्धमलोहितम्

ती महान, विस्तीर्ण, अजन्मा आणि ज्ञानमय आहे, हे द्विजांनो; तिला श्वास नाही, मन नाही, ओलावा नाही, आणि लालपणा नाही.

अप्रमेयं तदस्थूलम् अदीर्घं तदनुल्बणम् अह्रस्वं तदपारं च तदानन्दं तदच्युतम्

ती मोजता न येणारी, स्थूल नसलेली, लांब नाही, फार नाही, लहान नाही, मर्यादा नसलेली, आनंदमय आणि कधीही न बदलणारी आहे.

अनपावृतमद्वैतं तदनन्तमगोचरम् असंवृतं तदात्मैकं परा विद्या न चान्यथा

ती कुठेही न अडथळा येणारी, अद्वैत, अनंत, इंद्रियांच्या पलीकडची, उघडी, एकात्म, परा विद्या आहे आणि दुसरं काहीच नाही.

परापरेति कथिते नैवेह परमार्थतः अहमेव जगत्सर्वं मय्येव सकलं जगत्

परा आणि अपरा असं जरी म्हटलं, तरी खऱ्या अर्थाने इथे काही भेद नाही; मीच हे सर्व जग आहे आणि सगळं विश्व माझ्यातच आहे.

मत्त उत्पद्यते तिष्ठन् मयि मय्येव लीयते मत्तो नान्यदितीक्षेत मनोवाक्पाणिभिस् तथा

माझ्यापासूनच सर्व काही उत्पन्न होतं, माझ्यातच टिकतं आणि माझ्यातच विलीन होतं; मन, वाणी किंवा कृतीने माझ्याशिवाय दुसरं काहीच दिसत नाही.

सर्वमात्मनि संपश्येत् सच्चासच्च समाहितः सर्वं ह्यात्मनि संपश्यन् न बाह्ये कुरुते मनः

आपण सर्व वास्तव आणि अवास्तव गोष्टी आत्म्यात पाहाव्यात, मन एकाग्र ठेवावं; जेव्हा सर्व काही आत्म्यात पाहिलं जातं, तेव्हा मन बाहेर वळत नाही.

अधोदृष्ट्या वितस्त्यां तु नाभ्यामुपरितिष्ठति हृदयं तद्विजानीयाद् विश्वस्यायतनं महत्

नाभीच्या बारा बोट वर नजर खाली ठेवून, त्या ठिकाणी हृदय आहे असं ओळखावं, जे विश्वाचं मोठं निवासस्थान आहे.

हृदयस्यास्य मध्ये तु पुण्डरीकमवस्थितम् धर्मकन्दसमुद्भूतं ज्ञाननालं सुशोभनम्

या हृदयाच्या मध्यभागी एक कमळ आहे, जे धर्माच्या मुळातून उगवलं आहे आणि ज्ञानाचा सुंदर देठ आहे.

ऐश्वर्याष्टदलं श्वेतं परं वैराग्यकर्णिकम् छिद्राणि च दिशो यस्य प्राणाद्याश् च प्रतिष्ठिताः

त्याला ऐश्वर्याची आठ पांढऱ्या पाकळ्या आहेत, त्याचं वरचं भाग म्हणजे परमार्थाचा गर्भ; त्याच्या छिद्रांतून दिशांना प्राण वगैरे स्थिर आहेत.

प्राणाद्यैश्चैव संयुक्तः पश्यते बहुधा क्रमात् दशप्राणवहा नाड्यः प्रत्येकं मुनिपुङ्गवाः

प्राण वगैरे शक्तींनी एकत्रित होऊन, माणूस अनेक प्रकारे अनुक्रमे पाहतो; दहा प्राणवाहिनी नाड्या प्रत्येक वेगळ्या आहेत, हे श्रेष्ठ मुनींनो.

द्विसप्ततिसहस्राणि नाड्यः सम्परिकीर्तिताः नेत्रस्थं जाग्रतं विद्यात् कण्ठे स्वप्नं समादिशेत्

बाह्य शरीरात बहात्तर हजार नाड्या आहेत असं सांगितलं जातं. जागरण डोळ्यांत असतं, तर स्वप्न हे गळ्यात असतं असं समजावं.

सुषुप्तं हृदयस्थं तु तुरीयं मूर्धनि स्थितम् जाग्रे ब्रह्मा च विष्णुश् च स्वप्ने चैव यथाक्रमात्

गाढ झोप हृदयात असते आणि चतुर्थ अवस्था डोक्यात असते. जागरणात ब्रह्मा आणि विष्णू असतात, तसेच स्वप्नातही ते अनुक्रमे असतात.

ईश्वरस्तु सुषुप्ते तु तुरीये च महेश्वरः वदन्त्य् एवम् अथान्ये ऽपि समस्तकरणैः पुमान्

पण गाढ झोपेत ईश्वर असतो आणि चतुर्थ अवस्थेत महेश्वर असतो. असं इतर ज्ञानी लोकही सर्व इंद्रियांसह मनुष्याबद्दल सांगतात.

वर्तमानस्तदा तस्य जाग्रदित्यभिधीयते मनोबुद्धिर् अहङ्कारं चित्तं चेति चतुष्टयम्

या चार गोष्टींमध्ये जो राहतो, त्याला जागरण म्हणतात. मन, बुद्धी, अहंकार आणि चित्त — ही चार आहेत.

यदा व्यवस्थितस्त्वेतैः स्वप्न इत्यभिधीयते करणानि विलीनानि यदा स्वात्मनि सुव्रताः

या गोष्टींमध्ये जो स्थिर असतो, त्याला स्वप्न म्हणतात. आणि ज्या वेळी सर्व इंद्रिये आत्म्यात विलीन होतात, हे सज्जनहो,

सुषुप्तः करणैर्भिन्नस् तुरीयः परिकीर्त्यते परस्तुरीयातीतो ऽसौ शिवः परमकारणम्

ती गाढ झोप असते, जी इंद्रियांपासून वेगळी असते; चतुर्थ अवस्थेला तसं म्हणतात. त्या चतुर्थ अवस्थेपलीकडे शिव आहे, जो सर्वश्रेष्ठ कारण आहे.

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिश् च तुरीयं चाधिभौतिकम् आध्यात्मिकं च विप्रेन्द्राश् चाधिदैविकमुच्यते

जागरण, स्वप्न, गाढ झोप आणि चतुर्थ अवस्था — या सर्वांना अधिभौतिक, अध्यात्मिक आणि अधिदैविक असं श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, म्हटलं जातं.

तत्सर्वमहम् एवेति वेदितव्यं विजानता बुद्धीन्द्रियाणि विप्रेन्द्रास् तथा कर्मेन्द्रियाणि च

हे सर्व 'मीच आहे' असं जाणणाऱ्याने समजावं. ज्ञानेन्द्रिये आणि तसेच कर्मेन्द्रिये, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो.