लिङ्गपुराणम्

ननु स्वभावः सर्वेषां कामो दृष्टो न चान्यथा श्रुतिः प्रवर्तिका तेषाम् इति कर्मण्यतद्विदः

खरं तर, सर्वांच्या मनात इच्छा असतेच, ती कधीच वेगळी नसते; म्हणून वेद त्यांना कर्म करण्यास प्रवृत्त करतो. हे जाणणारे लोक नेहमी कर्मातच राहतात.

निवृत्तिलक्षणो धर्मः समर्थानाम् इहोच्यते तस्मादज्ञानमूलो हि संसारः सर्वदेहिनाम्

इथे जे समर्थ आहेत, त्यांच्यासाठी धर्माचा खरा अर्थ म्हणजे निवृत्ती. म्हणूनच, सर्व देहधारकांसाठी संसाराचे मूळ अज्ञान आहे.

कला संशोषमायाति कर्मणान्यस्वभावतः सकलस्त्रिविधो जीवो ज्ञानहीनस्त्वविद्यया

स्वतःच्या स्वभावाविरुद्ध वागल्यामुळे शक्ती कमी होते; पूर्ण, त्रैविध्य असलेला जीव जर ज्ञानरहित असेल, तर तो अज्ञानामुळे बांधला जातो.

नारकी पापकृत्स्वर्गी पुण्यकृत् पुण्यगौरवात् व्यतिमिश्रेण वै जीवश् चतुर्धा संव्यवस्थितः

पाप केल्याने नरकात, पुण्य केल्याने स्वर्गात, आणि दोन्ही मिसळल्याने मिश्र अवस्थेत जीव चार प्रकारे स्थिरावतो.

उद्भिज्जः स्वेदजश्चैव अण्डजो वै जरायुजः एवं व्यवस्थितो देही कर्मणाज्ञो ह्यनिर्वृतः

जीव अंकुरातून, घामातून, अंड्यातून किंवा गर्भातून जन्म घेतो; अशा प्रकारे, तो कर्मामुळे, अज्ञानाने आणि असमाधानी राहतो.

प्रजया कर्मणा मुक्तिर् धनेन च सतां न हि त्यागेनैकेन मुक्तिः स्यात् तदभावाद्भ्रमत्यसौ

सज्जनहो, संतती, कर्म किंवा धन यामुळे मुक्ती मिळत नाही; केवळ त्यागानेही ती मिळत नाही. हे नसल्याने जीव या जगात भटकत राहतो.

एवमज्ञानदोषेण नानाकर्मवशेन च षट्कौशिकं समुद्भूतं भजत्येष कलेवरम्

अज्ञानाच्या दोषामुळे आणि विविध कर्मांच्या परिणामामुळे हा जीव सहा प्रकारच्या अवस्थेत जातो.

गर्भे दुःखान्यनेकानि योनिमार्गे च भूतले कौमारे यौवने चैव वार्द्धके मरणे ऽपि वा

गर्भात, जन्माच्या मार्गात, पृथ्वीवर, बालपणात, तारुण्यात, वृद्धापकाळात आणि मृत्युतही अनेक दु:खे भोगावी लागतात.

विचारतः सतां दुःखं स्त्रीसंसर्गादिभिर् द्विजाः दुःखेनैकेन वै दुःखं प्रशाम्यतीह दुःखिनः

द्विजांनो, विचार करणाऱ्या ज्ञानी लोकांना स्त्रीसंग आणि इतर कारणांमुळे दु:ख होते; दु:खी माणसाचे एक दु:ख दुसऱ्या दु:खानेच कमी होते.

न जातु कामः कामानाम् उपभोगेन शाम्यति हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते

इच्छा कधीच विषयभोगाने शांत होत नाही; जशी आगीत तूप ओतल्यावर ती आणखी वाढते, तशीच इच्छा वाढतच जाते.

तस्माद्विचारतो नास्ति संयोगादपि वै नृणाम् अर्थानाम् अर्जने ऽप्येवं पालने च व्यये तथा

म्हणून, विचार केला तर माणसांना विषयांचा संग, त्यांची मिळकत, राखण किंवा खर्च यात कधीच समाधान मिळत नाही.

पैशाचे राक्षसे दुःखं याक्षे चैव विचारतः गान्धर्वे च तथा चान्द्रे सौम्यलोके द्विजोत्तमाः

द्विजश्रेष्ठांनो, विचार केला तर पैशाच, राक्षस, यक्ष, गंधर्व आणि सोमलोकातही दु:ख आहेच.

प्राजापत्ये तथा ब्राह्मे प्राकृते पौरुषे तथा क्षयसातिशयाद्यैस्तु दुःखैर्दुःखानि सुव्रताः

सुव्रतांनो, प्रजापती, ब्रह्मा, नैसर्गिक आणि मानवी लोकांतही क्षय, अती आणि इतर कारणांनी दु:ख निर्माण होते.

तानि भाग्यान्यशुद्धानि संत्यजेच्च धनानि च तस्मादष्टगुणं भोगं तथा षोडशधा स्थितम्

ती सर्व संपत्ती अशुद्ध आहे, ती आणि धन दोन्ही सोडून द्यावे; म्हणून आठ प्रकारचा भोग आणि सोळा प्रकारची स्थितीही त्यागावी.

चतुर्विंशत्प्रकारेण संस्थितं चापि सुव्रताः द्वात्रिंशद्भेदमनघाश् चत्वारिंशद्गुणं पुनः

सुव्रतांनो, ती चोवीस प्रकारांनी, पुन्हा निष्पापांनो, बत्तीस भेदांनी आणि चाळीस गुणांनी स्थिर आहे.

तथाष्टचत्वारिंशच्च षट्पञ्चाशत्प्रकारतः चतुःषष्टिविधं चैव दुःखमेव विवेकिनः

त्याचप्रमाणे विवेकी माणसाला अठ्ठेचाळीस, छप्पन्न आणि चौसष्ट प्रकारची दुःखे असतात.

पार्थिवं च तथाप्यं च तैजसं च विचारतः वायव्यं च तथा व्यौम[ं] मानसं च यथाक्रमम्

पृथ्वी, पाणी, अग्नी, वारा, आकाश आणि मन या अनुक्रमे विचारात घेतल्या जातात.

आभिमानिकमप्येवं बौद्धं प्राकृतमेव च दुःखमेव न संदेहो योगिनां ब्रह्मवादिनाम्

अहंकार, बुद्धी आणि प्रकृती या प्रकारांचीही दुःखे आहेतच; योगी आणि ब्रह्मज्ञान असणाऱ्यांनाही यात शंका नाही.

गौणं गणेश्वराणां च दुःखमेव विचारतः आदौ मध्ये तथा चान्ते सर्वलोकेषु सर्वदा

देवतांच्या प्रमुखांनाही दुःख गौण असले तरी असतेच; सुरुवातीला, मध्ये आणि शेवटी, सर्व लोकांत, नेहमीच.

वर्तमानानि दुःखानि भविष्याणि यथातथम् दोषदुष्टेषु देशेषु दुःखानि विविधानि च

सध्याची आणि भविष्यातील दुःखे दोषांनी भरलेल्या प्रदेशात येतात आणि ती विविध प्रकारची असतात.

न भावयन्त्यतीतानि ह्य् अज्ञाने ज्ञानमानिनः क्षुद्व्याधेः परिहारार्थं न सुखायान्नमुच्यते

जे अज्ञानी असून स्वतःला ज्ञानी समजतात, ते पूर्वीच्या दुःखांचा विचार करत नाहीत; अन्न हे फक्त भूक आणि आजार दूर करण्यासाठी असते, ते सुख मानले जात नाही.

यथेतरेषां रोगाणाम् औषधं न सुखाय तत् शीतोष्णवातवर्षाद्यैस् तत्तत्कालेषु देहिनाम्

इतर आजारांसाठी औषध जसे केवळ आनंदासाठी नसते, तसेच थंडी, ऊन, वारा, पाऊस इत्यादी योग्य वेळी देहधारकांना भोगावे लागतात.

दुःखमेव न संदेहो न जानन्ति ह्यपण्डिताः स्वर्गे ऽप्येवं मुनिश्रेष्ठा ह्य् अविशुद्धक्षयादिभिः

हे नक्कीच दुःखच आहे; जे अज्ञानी आहेत, त्यांना हे कळत नाही—even स्वर्गातही, कारण तिथेही अशुद्धता, क्षय वगैरे असतात.

रोगैर् नानाविधैर् ग्रस्ता रागद्वेषभयादिभिः छिन्नमूलतरुर्यद्वद् अवशः पतति क्षितौ

नाना प्रकारच्या आजारांनी, राग, द्वेष, भीती यांच्यामुळे त्रस्त झाल्यावर, जशी मुळं तुटलेली झाडे आपोआप पडतात, तशी स्थिती होते.

पुण्यवृक्षक्षयात्तद्वद् गां पतन्ति दिवौकसः दुःखाभिलाषनिष्ठानां दुःखभोगादिसंपदाम्

पुण्यरूपी झाड संपले की, स्वर्गवासी पृथ्वीवर पडतात; ज्यांची इच्छा आणि संपत्ती दुःखातच आहे, त्यांना हेच वाट्याला येते.

अस्मात्तु पततां दुःखं कष्टं स्वर्गाद्दिवौकसाम् नरके दुःखमेवात्र नरकाणां निषेवणात्

येथून खाली पडणाऱ्यांना, अगदी स्वर्गातील देवतांनाही, दुःख फारच तीव्र असते; नरकात तर नरकभोगामुळे दुःख निश्चितच असते.

विहिताकरणाच्चैव वर्णिनां मुनिपुङ्गवाः

मुनिश्रेष्ठा, वर्णधाऱ्यांनी ठरवलेली कर्तव्ये न केल्यामुळेही दुःख होते.

यथा मृगो मृत्युभयस्य भीत उच्छिन्नवासो न लभेत निद्राम् एवं यतिर्ध्यानपरो महात्मा संसारभीतो न लभेत निद्राम्

जसा मृत्यूच्या भीतीने आणि घर गमावलेल्या हरणाला झोप लागत नाही, तसाच ध्यानात मग्न असलेल्या, संसाराची भीती असलेल्या महात्म्यालाही झोप लागत नाही.

कीटपक्षिमृगाणां च पशूनां गजवाजिनाम् दृष्टम् एवासुखं तस्मात् त्यजतः सुखमुत्तमम्

कीटक, पक्षी, वन्य प्राणी, पशू, हत्ती, घोडे यांच्यात दुःख स्पष्ट दिसते; म्हणून, जो सर्व सोडतो त्यालाच खरे सुख मिळते.