लिङ्गपुराणम्

मुनयः संशितात्मानः प्रणेमुस्तं गुहाश्रयम् अस्तुवंश् च ततः सर्वे नीलकण्ठमुमापतिम्

संयमित मन असलेल्या ऋषींनी त्या गुहेत असलेल्या त्यांना वंदन केलं आणि मग सर्वांनी नीलकंठ, उमा-पतीचं स्तवन केलं.

अत्युग्रं कालकूटाख्यं संहृतं भगवंस्त्वया अतः प्रतिष्ठितं सर्वं त्वया देव वृषध्वज

भगवंत, काळकूट नावाचं भयंकर विष तुम्ही पोटात घेतलंत; म्हणूनच सगळं काही तुमच्यामुळे स्थिर आहे, वृषध्वज देव.

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा भगवान्नीललोहितः प्रहसन्प्राह विश्वात्मा सनन्दनपुरोगमान्

त्यांचे शब्द ऐकून, नीललोहित, विश्वाचा आत्मा, हसत संनंदन आणि इतरांना बोलला.

किमनेन द्विजश्रेष्ठा विषं वक्ष्ये सुदारुणम् संहरेत्तद्विषं यस्तु स समर्थो ह्यनेन किम्

द्विजश्रेष्ठांनो, या विषाचा काय उपयोग? मी तुम्हाला एक अत्यंत भयंकर विष सांगतो; जे त्याला पोटात घेऊ शकतात, तेच खरे समर्थ—या विषाचं काय?

न विषं कालकूटाख्यं संसारो विषमुच्यते तस्मात्सर्वप्रयत्नेन संहरेत सुदारुणम्

काळकूट नावाचं विष हे खरं विष नाही; संसारालाच विष म्हणतात. म्हणून, त्या अत्यंत भयंकर विषाचा नाश करण्यासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न करावा.

संसारो द्विविधः प्रोक्तः स्वाधिकारानुरूपतः पुंसां संमूढचित्तानाम् असंक्षीणः सुदारुणः

संसार दोन प्रकारचा सांगितला आहे, प्रत्येकाच्या पात्रतेनुसार. ज्यांचे मन मोहाने भरले आहे, त्यांच्यासाठी तो अत्यंत भयंकर आणि न संपणारा असतो.

ईषणारागदोषेण सर्गो ज्ञानेन सुव्रताः तद्वशादेव सर्वेषां धर्माधर्मौ न संशयः

इच्छा आणि आसक्तीमुळे सृष्टी होते; पण ज्ञानामुळे, हे सुजनांनो, सर्व धर्म आणि अधर्म त्यावरच अवलंबून असतात—यात शंका नाही.

असन्निकृष्टे त्वर्थे ऽपि शास्त्रं तच्छ्रवणात्सताम् बुद्धिमुत्पादयत्येव संसारे विदुषां द्विजाः

द्विजांनो, जरी त्या विषयाचा आपल्याशी तात्काळ संबंध नसला, तरी शास्त्र ऐकण्याने या संसारात ज्ञानी लोकांच्या मनात खरी समज उत्पन्न होतेच.

तस्माद्दृष्टानुश्रविकं दुष्टमित्युभयात्मकम् संत्यजेत्सर्वयत्नेन विरक्तः सो ऽभिधीयते

म्हणून, ज्याच्या मनात आसक्ती नाही, त्याने सर्व ताकदीने जे चांगले दिसते आणि ऐकू येते, पण खरंतर दूषित आहे, ते दोन्ही प्रकारचेही सोडून द्यावे, असे सांगितले आहे.

शास्त्रमित्युच्यते भागं श्रुतेः कर्मसु तद्द्विजाः मूर्धानं ब्रह्मणः सारम् ऋषीणां कर्मणः फलम्

शास्त्र म्हणजे वेदाचा तो भाग आहे जो कर्मांशी संबंधित आहे, हे द्विजांनो. तेच ब्रह्माचे शिरोमणी, ऋषींच्या कर्माचे सार आणि फळ आहे.

ननु स्वभावः सर्वेषां कामो दृष्टो न चान्यथा श्रुतिः प्रवर्तिका तेषाम् इति कर्मण्यतद्विदः

खरं तर, सर्वांच्या मनात इच्छा असतेच, ती कधीच वेगळी नसते; म्हणून वेद त्यांना कर्म करण्यास प्रवृत्त करतो. हे जाणणारे लोक नेहमी कर्मातच राहतात.

निवृत्तिलक्षणो धर्मः समर्थानाम् इहोच्यते तस्मादज्ञानमूलो हि संसारः सर्वदेहिनाम्

इथे जे समर्थ आहेत, त्यांच्यासाठी धर्माचा खरा अर्थ म्हणजे निवृत्ती. म्हणूनच, सर्व देहधारकांसाठी संसाराचे मूळ अज्ञान आहे.

कला संशोषमायाति कर्मणान्यस्वभावतः सकलस्त्रिविधो जीवो ज्ञानहीनस्त्वविद्यया

स्वतःच्या स्वभावाविरुद्ध वागल्यामुळे शक्ती कमी होते; पूर्ण, त्रैविध्य असलेला जीव जर ज्ञानरहित असेल, तर तो अज्ञानामुळे बांधला जातो.

नारकी पापकृत्स्वर्गी पुण्यकृत् पुण्यगौरवात् व्यतिमिश्रेण वै जीवश् चतुर्धा संव्यवस्थितः

पाप केल्याने नरकात, पुण्य केल्याने स्वर्गात, आणि दोन्ही मिसळल्याने मिश्र अवस्थेत जीव चार प्रकारे स्थिरावतो.

उद्भिज्जः स्वेदजश्चैव अण्डजो वै जरायुजः एवं व्यवस्थितो देही कर्मणाज्ञो ह्यनिर्वृतः

जीव अंकुरातून, घामातून, अंड्यातून किंवा गर्भातून जन्म घेतो; अशा प्रकारे, तो कर्मामुळे, अज्ञानाने आणि असमाधानी राहतो.

प्रजया कर्मणा मुक्तिर् धनेन च सतां न हि त्यागेनैकेन मुक्तिः स्यात् तदभावाद्भ्रमत्यसौ

सज्जनहो, संतती, कर्म किंवा धन यामुळे मुक्ती मिळत नाही; केवळ त्यागानेही ती मिळत नाही. हे नसल्याने जीव या जगात भटकत राहतो.

एवमज्ञानदोषेण नानाकर्मवशेन च षट्कौशिकं समुद्भूतं भजत्येष कलेवरम्

अज्ञानाच्या दोषामुळे आणि विविध कर्मांच्या परिणामामुळे हा जीव सहा प्रकारच्या अवस्थेत जातो.

गर्भे दुःखान्यनेकानि योनिमार्गे च भूतले कौमारे यौवने चैव वार्द्धके मरणे ऽपि वा

गर्भात, जन्माच्या मार्गात, पृथ्वीवर, बालपणात, तारुण्यात, वृद्धापकाळात आणि मृत्युतही अनेक दु:खे भोगावी लागतात.

विचारतः सतां दुःखं स्त्रीसंसर्गादिभिर् द्विजाः दुःखेनैकेन वै दुःखं प्रशाम्यतीह दुःखिनः

द्विजांनो, विचार करणाऱ्या ज्ञानी लोकांना स्त्रीसंग आणि इतर कारणांमुळे दु:ख होते; दु:खी माणसाचे एक दु:ख दुसऱ्या दु:खानेच कमी होते.

न जातु कामः कामानाम् उपभोगेन शाम्यति हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते

इच्छा कधीच विषयभोगाने शांत होत नाही; जशी आगीत तूप ओतल्यावर ती आणखी वाढते, तशीच इच्छा वाढतच जाते.

तस्माद्विचारतो नास्ति संयोगादपि वै नृणाम् अर्थानाम् अर्जने ऽप्येवं पालने च व्यये तथा

म्हणून, विचार केला तर माणसांना विषयांचा संग, त्यांची मिळकत, राखण किंवा खर्च यात कधीच समाधान मिळत नाही.

पैशाचे राक्षसे दुःखं याक्षे चैव विचारतः गान्धर्वे च तथा चान्द्रे सौम्यलोके द्विजोत्तमाः

द्विजश्रेष्ठांनो, विचार केला तर पैशाच, राक्षस, यक्ष, गंधर्व आणि सोमलोकातही दु:ख आहेच.

प्राजापत्ये तथा ब्राह्मे प्राकृते पौरुषे तथा क्षयसातिशयाद्यैस्तु दुःखैर्दुःखानि सुव्रताः

सुव्रतांनो, प्रजापती, ब्रह्मा, नैसर्गिक आणि मानवी लोकांतही क्षय, अती आणि इतर कारणांनी दु:ख निर्माण होते.

तानि भाग्यान्यशुद्धानि संत्यजेच्च धनानि च तस्मादष्टगुणं भोगं तथा षोडशधा स्थितम्

ती सर्व संपत्ती अशुद्ध आहे, ती आणि धन दोन्ही सोडून द्यावे; म्हणून आठ प्रकारचा भोग आणि सोळा प्रकारची स्थितीही त्यागावी.

चतुर्विंशत्प्रकारेण संस्थितं चापि सुव्रताः द्वात्रिंशद्भेदमनघाश् चत्वारिंशद्गुणं पुनः

सुव्रतांनो, ती चोवीस प्रकारांनी, पुन्हा निष्पापांनो, बत्तीस भेदांनी आणि चाळीस गुणांनी स्थिर आहे.

तथाष्टचत्वारिंशच्च षट्पञ्चाशत्प्रकारतः चतुःषष्टिविधं चैव दुःखमेव विवेकिनः

त्याचप्रमाणे विवेकी माणसाला अठ्ठेचाळीस, छप्पन्न आणि चौसष्ट प्रकारची दुःखे असतात.

पार्थिवं च तथाप्यं च तैजसं च विचारतः वायव्यं च तथा व्यौम[ं] मानसं च यथाक्रमम्

पृथ्वी, पाणी, अग्नी, वारा, आकाश आणि मन या अनुक्रमे विचारात घेतल्या जातात.

आभिमानिकमप्येवं बौद्धं प्राकृतमेव च दुःखमेव न संदेहो योगिनां ब्रह्मवादिनाम्

अहंकार, बुद्धी आणि प्रकृती या प्रकारांचीही दुःखे आहेतच; योगी आणि ब्रह्मज्ञान असणाऱ्यांनाही यात शंका नाही.

गौणं गणेश्वराणां च दुःखमेव विचारतः आदौ मध्ये तथा चान्ते सर्वलोकेषु सर्वदा

देवतांच्या प्रमुखांनाही दुःख गौण असले तरी असतेच; सुरुवातीला, मध्ये आणि शेवटी, सर्व लोकांत, नेहमीच.