लिङ्गपुराणम्

वर्तते त्वसकृद्वृत्तिः कृत्स्ना ह्येषा दया स्मृता यद्यदिष्टतमं द्रव्यं न्यायेनैवागतं क्रमात्

जो वारंवार असे वागतो, त्याचे संपूर्ण वर्तन दया म्हणून ओळखले जाते; जे काही इच्छित वस्तू योग्य मार्गाने मिळतात—

तत्तद्गुणवते देयं दातुस्तद्दानलक्षणम् दानं त्रिविधमित्येतत् कनिष्ठज्येष्ठमध्यमम्

दान नेहमी ज्याच्या पात्रतेनुसार द्यावं, आणि देणाऱ्याचं स्वभावही लक्षात घ्यावं. म्हणून दान तीन प्रकारचं असतं—कनिष्ठ, मध्यम आणि श्रेष्ठ.

कारुण्यात्सर्वभूतेभ्यः संविभागस्तु मध्यमः श्रुतिस्मृतिभ्यां विहितो धर्मो वर्णाश्रमात्मकः

सर्व प्राण्यांवर दया ठेवून जे वाटप केलं जातं, ते मध्यम दान समजलं जातं. शास्त्र आणि स्मृतींनी सांगितलेला धर्म म्हणजेच वर्णाश्रमधर्म.

शिष्टाचाराविरुद्धश् च स धर्मः साधुरुच्यते मायाकर्मफलत्यागी शिवात्मा परिकीर्तितः

जो धर्म सज्जनांच्या आचाराला विरोध करत नाही, तोच खरा धर्म आहे. जो माणूस मायेपासून मुक्त होऊन कर्मफळाचा त्याग करतो, त्याला शिवस्वरूप मानलं जातं.

निवृत्तः सर्वसङ्गेभ्यो युक्तो योगी प्रकीर्तितः असक्तो भयतो यस्तु विषयेषु विचार्य च

जो सर्व प्रकारच्या आसक्तीपासून दूर राहतो आणि साधनेत मग्न असतो, त्याला योगी म्हणतात. पण जो भीतीपोटी विषयांपासून अलिप्त राहतो, विचारपूर्वक—

अलुब्धः संयमी प्रोक्तः प्रार्थितो ऽपि समन्ततः आत्मार्थं वा परार्थं वा इन्द्रियाणीह यस्य वै

जो लोभी नाही, संयमी आहे, सर्व बाजूंनी विनंती केली तरीही स्वतःसाठी किंवा दुसऱ्यासाठी, ज्याची इंद्रिये—

न मिथ्या सम्प्रवर्तन्ते शमस्यैव तु लक्षणम् अनुद्विग्नो ह्यनिष्टेषु तथेष्टान्नाभिनन्दति

—कधीही खोटं वागत नाहीत, हेच खऱ्या शांततेचं लक्षण आहे. तो माणूस अप्रिय गोष्टींनी अस्वस्थ होत नाही, आणि प्रिय गोष्टी मिळाल्या तरी आनंदावत नाही.

प्रीतितापविषादेभ्यो विनिवृत्तिर्विरक्तता संन्यासः कर्मणां न्यासः कृतानामकृतैः सह

आनंद, दुःख आणि विषाद यांपासून मन मागे घेणं म्हणजेच वैराग्य. कर्मांचा त्याग म्हणजे जे केलं आणि जे न केलं अशा सर्व कर्मांचा सोडून देणं.

कुशलाकुशलानां तु प्रहाणं न्यास उच्यते अव्यक्ताद्यविशेषान्ते विकारे ऽस्मिन्नचेतने

सुखदुःखदायक दोन्ही प्रकारच्या कर्मांचा त्याग करणं, ह्यालाच संन्यास म्हणतात. या जड बदलांमध्ये, अव्यक्तापासून अगदी अविशिष्ट अवस्थेपर्यंत—

चेतनाचेतनान्यत्वविज्ञानं ज्ञानमुच्यते एवं तु ज्ञानयुक्तस्य श्रद्धायुक्तस्य शङ्करः

जड आणि जिवंत यातील फरक ओळखणं, ह्यालाच ज्ञान म्हणतात. असं ज्ञान आणि श्रद्धा ज्याच्याकडे आहे, हे शंकरा—

प्रसीदति न संदेहो धर्मश्चायं द्विजोत्तमाः किं तु गुह्यतमं वक्ष्ये सर्वत्र परमेश्वरे

—त्याला नक्कीच शांती मिळते, यात शंका नाही. हेच खरे धर्म आहे, द्विजश्रेष्ठांनो. पण आता मी सर्वत्र परमेश्वरासंबंधी अत्यंत गुप्त गोष्ट सांगतो.

भवे भक्तिर्न संदेहस् तया युक्तो विमुच्यते अयोग्यस्यापि भगवान् भक्तस्य परमेश्वरः

भक्ती जन्मोजन्मी निश्चितपणे होते; ती लाभली की माणूस मुक्त होतो. अगदी अयोग्य असला तरी, भगवंत, परमेश्वर भक्तावर प्रसन्न होतो.

प्रसीदति न संदेहो निगृह्य विविधं तमः ज्ञानमध्यापनं होमो ध्यानं यज्ञस्तपः श्रुतम्

सर्व प्रकारच्या अज्ञानाचा नाश करून, तो नक्कीच प्रसन्न होतो—ज्ञान शिकवणं, होम, ध्यान, यज्ञ, तप, वाचन—

दानमध्ययनं सर्वं भवभक्त्यै न संशयः चान्द्रायणसहस्रैश् च प्राजापत्यशतैस् तथा

दान, आणि सर्व वाचन, हे सर्व जन्मभक्तीसाठीच आहे, यात शंका नाही. हजारो चांद्रायण व्रतं आणि शेकडो प्राजापत्य व्रतं केली—

मासोपवासैश्चान्यैर्वा भक्तिर्मुनिवरोत्तमाः अभक्ता भगवत्यस्मिंल् लोके गिरिगुहाशये

—किंवा इतर मासिक उपवास केले, तरीही, हे मुनिश्रेष्ठ, भक्तीच श्रेष्ठ आहे. या जगात पर्वताच्या गुहेत राहणाऱ्या भगवंतावर ज्यांची भक्ती नाही—

पतन्ति चात्मभोगार्थं भक्तो भावेन मुच्यते भक्तानां दर्शनादेव नृणां स्वर्गादयो द्विजाः

—ते फक्त स्वतःच्या सुखासाठी पडतात; पण भक्त मात्र भक्तीमुळे मुक्त होतो. फक्त भक्तांचं दर्शन केलं तरी, द्विजांनो, लोकांना स्वर्ग वगैरे प्राप्त होतं.

न दुर्लभा न सन्देहो भक्तानां किं पुनस् तथा ब्रह्मविष्णुसुरेन्द्राणां तथान्येषामपि स्थितिः

भक्तांसाठी अशा गोष्टी मिळवणं कठीण नाही, यात शंका नाही. मग ब्रह्मा, विष्णु, इंद्र आणि इतर सर्वांसाठी तर किती सोपं!

भक्त्या एव मुनीनां च बलसौभाग्यमेव च भवेन च तथा प्रोक्तं सम्प्रेक्ष्योमां पिनाकिना

फक्त भक्तीमुळेच मुनिंना बळ आणि सौभाग्य मिळतं; असंच सांगितलं आहे, पिनाकधारीने उमा देवीकडे पाहून.

देव्यै देवेन मधुरं वाराणस्यां पुरा द्विजाः अविमुक्ते समासीना रुद्रेण परमात्मना

पूर्वी, द्विजांनो, वाराणसीमध्ये, अविमुक्त क्षेत्रात बसलेल्या परमात्मा रुद्राने देवीला गोड शब्दांत सांगितलं.

रुद्राणी रुद्रमाहेदं लब्ध्वा वाराणसीं पुरीम् केन वश्यो महादेव पूज्यो दृश्यस्त्वमीश्वरः

रुद्राणी, रुद्र आणि ही वाराणसी नगरी मिळाल्यावर, महादेव आपल्या अधीन कसा होतो, त्याची पूजा कशी करावी आणि तो ईश्वर म्हणून कसा दिसतो, हे कोणत्या उपायाने घडते?

तपसा विद्यया वापि योगेनेह वद प्रभो निशम्य वचनं तस्यास् तथा ह्यालोक्य पार्वतीम्

हे प्रभो, तप, विद्या किंवा योग यापैकी कोणत्या मार्गाने हे शक्य आहे? तिचे शब्द ऐकून आणि पार्वतीकडे पाहून सांग.

आह बालेन्दुतिलकः पूर्णेन्दुवदनां हसन् स्मृत्वाथ मेनया पत्न्या गिरेर्गां कथितां पुरा

चंद्रकोरीचा टिळा लावलेला, पूर्ण चंद्रासारखा चेहरा असलेला तो, हसत हसत, पूर्वी मेना या गिरिराजाच्या पत्नीने सांगितलेली गोष्ट आठवतो.

चिरकालस्थितिं प्रेक्ष्य गिरौ देव्या महात्मनः देवि लब्धा पुरी रम्या त्वया यत्प्रष्टुमर्हसि

महात्मा देवीने डोंगरावर दीर्घकाळ केलेली साधना पाहून, हे देवी, तुला ही रम्य नगरी मिळाली आहे; म्हणूनच तू याबद्दल विचारण्यास पात्र आहेस.

स्थानार्थं कथितं मात्रा विस्मृतेह विलासिनि पुरा पितामहेनापि पृष्टः प्रश्नवतां वरे

या स्थळी मिळणाऱ्या स्थानासाठी आईने ही गोष्ट सांगितली होती, पण येथे ती विसरली गेली, हे खेळकरिणी; पूर्वी पितामहानेही, प्रश्न विचारणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असताना, हेच विचारले होते.

यथा त्वयाद्य वै पृष्टो द्रष्टुं ब्रह्मात्मकं त्वहम् श्वेते श्वेतेन वर्णेन दृष्ट्वा कल्पे तु मां शुभे

जसे तू आज मला ब्रह्मस्वरूप पाहण्यासाठी विचारतेस, तशीच पूर्वी शुभ काळात ब्रह्माने मला पांढऱ्या रंगात, पांढऱ्या स्वरूपात पाहिले होते.

सद्योजातं तथा रक्ते रक्तं वामं पितामहः पीते तत्पुरुषं पीतम् अघोरे कृष्णमीश्वरम्

सद्योजात पांढऱ्या स्वरूपात प्रकट झाला, वामदेव लाल रंगात, पितामहाने तात्पुरुषाला पिवळ्या रंगात पाहिले, आणि अघोर ईश्वर काळ्या रंगात दिसला.

ईशानं विश्वरूपाख्यो विश्वरूपं तदाह माम्

ईशान, ज्याला विश्वरूप म्हणतात, त्याने मला तेव्हा विश्वरूप म्हणून सांगितले.

वाम तत्पुरुषाघोर सद्योजात महेश्वर दृष्टो मया त्वं गायत्र्या देवदेव महेश्वर केन वश्यो महादेव ध्येयः कुत्र घृणानिधे

वामदेव, तात्पुरुष, अघोर, सद्योजात, महेश्वर—गायत्रीच्या कृपेने तू मला पाहिले आहेस, हे देवाधिदेव महेश्वर. महादेव आपल्या अधीन कसा होतो, ध्यानात कसा ठेवावा आणि कुठे, हे तेजाचा स्रोत असलेल्या तू सांग.

दृश्यः पूज्यस् तथा देव्या वक्तुमर्हसि शङ्कर अवोचं श्रद्धयैवेति वश्यो वारिजसंभव

तो देवीने पाहावा आणि पूजावा, हे सांगणे योग्य आहे, हे शंकरा. मी म्हणालो: केवळ श्रद्धेनेच तो आपल्या अधीन होतो, हे कमळातून जन्मलेल्या.